Muziek, kunst en cultuur in het Esperanto: woorden en zinnen

Muziek is in het Esperanto muziko, een lied is een kanto, een schilderij is een pentraĵo, een film is een filmo en een boek is een libro. Een instrument bespeel je met ludi, naar muziek luister je met aŭskulti en naar een toneelstuk of film kijk je met spekti. Woorden voor mensen, plaatsen en werken groeien uit één stam: pentri „schilderen” geeft pentristo „schilder” en pentraĵo „schilderij”. De uitspraakhulp verdeelt woorden in lettergrepen en zet de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters. Hobbywoorden als ŝati en ludi staan bij hobby’s en sport; deze pagina voegt de bredere woordenschat toe.

#Muziek en zingen

#Muziekinstrumenten

Om te zeggen dat je een instrument bespeelt, gebruik je ludi met het lijdend voorwerp op -n: Dick ludis pianon kaj Lucy kantis „Dick speelde piano en Lucy zong.” Een wens werkt op dezelfde manier: Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon „Ik heb altijd al willen leren drummen.” ReVo geeft ook ludi sur la gitaro; zie de accusatief. Een speler krijgt -ist-, maar ReVo definieert violonisto als een beroepsmusicus, dus voor een hobby is het werkwoord veiliger: Mi ludas gitaron.

#Kunst, schilderen en musea

Desegni tekent vormen met lijnen, pentri gebruikt kleuren en farbi bedekt een oppervlak, zoals in ReVo’s blankfarba muro „een wit geverfde muur”. Het Nederlands heeft voor pentri en farbi maar één werkwoord, „schilderen”; in het Esperanto kies je dus tussen een schilderij maken (pentri) en een muur of deur verven (farbi).

#Theater, film en televisie

#Boeken en literatuur

#Werkwoorden voor luisteren, kijken en maken

ReVo definieert aŭskulti als aandacht schenken om te horen en aŭdi als met de oren waarnemen. Het onderscheid is hetzelfde als dat tussen „luisteren” en „horen” in het Nederlands. Spekti is voor iets wat wordt opgevoerd of getoond: ReVo omschrijft het als kijken en luisteren naar wat in een theater, bioscoop of circus wordt gepresenteerd. Rigardi is je ogen op iets richten (Nederlands „kijken naar”).

#Van stam naar persoon, plaats en werk

Leer één stam en je krijgt de hele familie: kanti geeft kanto, kantisto en kantado. Zie achtervoegsels en woordvorming.

#Handige zinnen

Kian muzikon? vraagt naar de soort muziek; Kiun muzikon? zou vragen welke muziek uit een bekende reeks (zie correlatieven). In Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi? is de tentoonstelling het onderwerp en komt de persoon na al; zie gevoelens voor plaĉi en ŝati.

#Esperanto’s eigen muziek, films en boeken

Het Esperanto heeft een eigen cultuur. Het platenlabel Vinilkosmo geeft sinds 1990 Esperantoalbums uit, het festival KEF begon in 1986 en Angoroj (1964) is de eerste lange speelfilm die helemaal in het Esperanto is gemaakt. Zamenhofs vertaling Hamleto verscheen in 1894 en Gerda malaperis! (1983) van Claude Piron is een detectiveroman voor leerlingen. Lees meer bij muziek en film en Esperantoliteratuur. Om een gesprek te beginnen: Ĉu vi konas grupon, kiu kantas en Esperanto? – „Ken je een band die in het Esperanto zingt?”

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „ik speel gitaar” in het Esperanto?

Mi ludas gitaron. Gebruik ludi met -n voor elk instrument: ludi pianon, ludi violonon. De vorm met sur bestaat ook: ludi sur la gitaro.

#Wat is het verschil tussen aŭskulti en aŭdi?

Aŭskulti is met opzet luisteren; aŭdi is horen. Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion betekent „Ik luisterde, maar ik hoorde niets.”

#Hoe zeg je „schilder”, „schilderij” en „beeldhouwer” in het Esperanto?

Pentristo, pentraĵo en skulptisto. Voeg -ist- aan de stam toe voor de persoon en -aĵ- voor het gemaakte ding.

#Wat is „bioscoop” in het Esperanto?

Kinejo is het gebouw waar films draaien; kino is de filmkunst, zoals in Vi ŝatas kinon, ĉu ne? „Je houdt van films, nietwaar?”

#Wat is het Esperantowoord voor „roman”?

Romano. Een novelle is een novelo, een verhaal een rakonto en een gedicht een poemo. De schrijver is een verkisto of aŭtoro.

#Bronnen

• ReVo: muziko, muziki, muzikisto, muzikaĵo, muzikilo, kanto, kanti, kantisto, kantado, komponi, komponisto, koncerto, koncertejo, orkestro, dirigento, ĥoro, koruso, grupo (muzikgrupo), simfonio, ĵazo, repo, roko, lulkanto
• ReVo: instrumento, piano, orgeno, organo, sintezilo, gitaro, violono, violonĉelo, kontrabaso, harpo, fluto, klarneto, hobojo, fagoto, trumpeto, trombono, saksofono, akordiono, tamburo, tamburisto
• ReVo: arto, artisto, belarto, skulptarto, pentri, pentraĵo, pentristo, farbo, farbi, peniko, desegni, desegnaĵo, skulpti, skulptaĵo, skulptisto, statuo, bildo, portreto, pejzaĝo, foto, fotilo, fotografi, muzeo, galerio, ekspozicio
• ReVo: teatro, teatraĵo, aktoro, aktorino, rolo, scenejo, scenaro, reĝisoro, spekti, spektanto, spektaklo, dramo, komedio, tragedio, bileto, aplaŭdi, filmo, filmi, filmisto, desegnofilmo, kino, kinejo, televido
• ReVo: libro, librejo, romano, novelo, rakonto, fabelo, fablo, poemo, poezio, poeto, verso, rimo, verki, verko, verkisto, verkaro, aŭtoro, ĉapitro, legi, biblioteko, eldoni, eldonejo, aŭskulti, aŭdi, rigardi, ludi
• PMEG: IST, AĴ, EJ, IL, AR, AD, IND, tabelvortoj (kia, kiu), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), geciteerde of bewerkte zinnen: #428624 Dick ludis pianon kaj Lucy kantis, #2060708 Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon, #429962 Ĉu vi povas kanti tiun kanton?, #517894 Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion, #482125 Ni spektis novan elsendon en televido, #704693 Mia ŝatokupo estas pentri sovaĝajn florojn, #4507392 Kiom da simfonioj komponis Betoveno?, #720003 Ĉu tiun ĉi libron verkis vi?, #428583 Dum la manĝo mi legis libron, #520223 Kie estas la plej proksima muzeo?, #5790666 Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi?, #453495 Ĉu vi iras al la kinejo?, #447166 Kiu estas via plej ŝatata aktoro?, #3494231 Vi ŝatas kinon, ĉu ne?; bewerkt naar #451182 Kiom kostas enirbileto por la koncerto?
• Wikipedia, Vinilkosmo, Angoroj; Vikipedio, Kultura Esperanto-Festivalo, Gerda malaperis!; Project Gutenberg, Hamleto