Koken in het Esperanto: keukenwoorden, werkwoorden, recept

De keuken is kuirejo, van kuiri „koken, bereiden” en -ej- „plaats”. De belangrijkste kookwerkwoorden zijn kuiri „koken (bereiden)”, boli „koken (kokend zijn)”, friti „bakken in vet”, baki „bakken in de oven” en rosti „roosteren”. Veel gereedschap is naar een werkwoord genoemd: tranĉi „snijden” geeft tranĉilo „mes”. Eetwoorden staan bij eten en drinken, de rest van het huis bij huis en thuis. De uitspraakhulp verdeelt woorden in lettergrepen, met de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters.

#De keuken en de apparaten

#Pannen en gereedschap

#Borden en bestek

#Kookwerkwoorden

Bijna alle kookwerkwoorden zijn overgankelijk: ze nemen een lijdend voorwerp met -n (zie het accusatief).

Let als Nederlandstalige op twee valkuilen. Het Nederlandse „koken” dekt zowel kuiri (een maaltijd bereiden) als boli (kokend zijn): „het water kookt” is La akvo bolas, „ik kook soep” is Mi kuiras supon. En het Nederlandse „bakken” dekt zowel friti (in de koekenpan) als baki (in de oven): een ei bak je met friti, brood met baki.

#Eten bereiden

Gusti is een ander werkwoord en heeft geen lijdend voorwerp: La supo bongustas. „De soep smaakt goed.” Vergelijk Mi gustumas la supon. „Ik proef de soep.” Het Nederlands maakt hetzelfde onderscheid met „smaken” en „proeven”.

#Warmte en kou

#Koken, smelten, gaar worden: -ig- en -iĝ- in de keuken

Het Nederlands gebruikt één werkwoord voor „het water kookt” en „ik kook het water”; het Esperanto gebruikt er twee. Boli is wat de vloeistof doet, boligi wat jij ermee doet. Bij andere werkwoorden loopt het andersom: kuiri is wat je met eten doet, kuiriĝi wat het eten zelf doet. De regel staat op de pagina over -ig- en -iĝ-.

#Maten

Het gemeten ding staat na da en krijgt geen -n: du tasoj da faruno „twee kopjes meel”. De maat is het lijdend voorwerp: Mi aldonas du tasojn da faruno. Meer regels voor da staan op de pagina eten en drinken.

#Een recept: krespoj (pannenkoeken)

Een recept is een recepto en een ingrediënt een ingredienco. ReVo definieert krespo als een dunne pannenkoek van meel, melk en eieren, ook patkuko genoemd; hij lijkt sterk op de Nederlandse pannenkoek.

Ingrediencoj – ingrediënten: 150 gramoj da faruno (150 g meel), 3 decilitroj da lakto (3 dl melk), 2 ovoj (2 eieren), iom da salo (een beetje zout), 1 supkulero da oleo (1 eetlepel olie), sukero kaj citrono (suiker en citroen).

Kiel prepari – de bereiding:

1. Metu la farunon en grandan bovlon. – Doe het meel in een grote kom.
2. Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo. – Breek de eieren in de kom en voeg de melk en een beetje zout toe.
3. Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata. – Roer het mengsel met een vork tot het glad is.
4. Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn. – Laat het mengsel tien minuten rusten.
5. Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo. – Verwarm de pan en vet hem in met een beetje olie.
6. Verŝu en la paton iom de la miksaĵo. – Giet een beetje van het mengsel in de pan.
7. Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton. – Bak de pannenkoek twee minuten, draai hem om en bak hem nog een minuut.
8. Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos. – Herhaal dit tot het mengsel op is.
9. Servu la krespojn kun sukero kaj citrono. – Serveer de pannenkoeken met suiker en citroen.

De stappen zijn bevelen op -u (zie werkwoorden); met ni erbij wordt het „laten we…”: Ni kuiru! Een tijdsduur krijgt -n zonder voorzetsel: du minutojn. En da staat nooit voor la: iom da salo, maar iom de la miksaĵo „een deel van het mengsel”.

#Hoe keukenwoorden zijn opgebouwd

PMEG zegt dat woorden op -il- normaal van werkwoorden komen, dus een kookwerkwoord geeft je zijn gereedschap: rosti → rostilo, miksi → miksilo. Niet elk zo gevormd woord wordt gebruikt: ReVo markeert bolilo als „te vermijden” en verkiest bolkruĉo. Zie achtervoegsels en woordvorming. Kuirilo is elk keukengereedschap of -apparaat.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „keuken” in het Esperanto?

Kuirejo, van kuiri „koken” en -ej- „plaats”.

#Hoe zeg je „koken” in het Esperanto?

Kuiri: Mi kuiras vespermanĝon. „Ik kook het avondeten.” Preciezer zijn friti, baki, rosti en bolkuiri.

#Wat is het verschil tussen boli en boligi?

Boli is wat een vloeistof doet: La akvo bolas. Boligi is wat jij ermee doet: Mi boligas akvon. Voor eten in kokend water zeg je bolkuiri: Mi bolkuiras terpomojn.

#Hoe geef je hoeveelheden in een recept in het Esperanto?

Noem de maat en daarna da: taso da lakto „een kopje melk”, supkulero da oleo „een eetlepel olie”.

#Bronnen

• ReVo: kuiri, kuirejo, kuiriĝi, forno, bakforno, fornelo, baki, bakujo, fridujo, fridi, frostujo, frostigi, boli, bolilo, bolkruĉo, pesilo
• ReVo: poto, kaserolo, pato, kovrilo, kribrilo, raspilo, kirlilo, kirli, ĉerpilo, telero, plado, bovlo, taso, glaso, tranĉilo, tranĉi, forko, kulero, supkulero, manĝilaro
• ReVo: friti, rosti, kradrosti, stufi, haki, senŝeligi, miksi, knedi, verŝi, ŝuti, ŝmiri, gustumi, varmigi, fandi, degeli, gramo, litro, decilitro, krespo, recepto, ingredienco, piprujo
• PMEG: IL, UJ, EJ, AĴ, AR, IST, U, N por mezuro, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj, IG, IĜ