Esperanto’da mutfak ve yemek pişirme: kelimeler ve tarif

Mutfak kuirejo’dur; kuiri “pişirmek” ile -ej- “yer” ekinden gelir. Başlıca pişirme fiilleri kuiri “pişirmek”, boli “kaynamak”, friti “yağda kızartmak”, baki “fırında pişirmek” ve rosti “ateşte ya da fırında kızartmak”tır. Birçok araç bir fiilden adını alır: tranĉi “kesmek” fiilinden tranĉilo “bıçak” türer. Yiyecek kelimeleri yiyecek ve içecek sayfasında, evin geri kalanı ev sayfasındadır. Okunuş sütunu kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir.

#Mutfak ve cihazları

Türkçedeki “fırın” hem forno hem bakforno karşılığıdır; Esperanto’da ekmek ve yemek pişirilen fırın bakforno, pişirme, eritme ya da ısıtma için kullanılan genel fırın ise forno’dur. Gözlü mutfak ocağı için fornelo deyin.

#Tencere, tava ve araçlar

#Tabaklar ve çatal bıçak

#Pişirme fiilleri

Pişirme fiillerinin hemen hepsi geçişlidir: nesnelerini -n ile alırlar (bkz. belirtme durumu).

#Yemek hazırlamak

Gusti ayrı bir fiildir ve nesne almaz: La supo bongustas. “Çorbanın tadı güzel.” Karşılaştırın: Mi gustumas la supon. “Çorbanın tadına bakıyorum.”

#Sıcak ve soğuk

#Kaynamak, erimek, pişmek: mutfakta -ig- ve -iĝ-

Türkçede olduğu gibi (“kaynamak” – “kaynatmak”, “erimek” – “eritmek”, “pişmek” – “pişirmek”) Esperanto da “su kaynıyor” ile “suyu kaynatıyorum” için iki ayrı fiil kullanır; İngilizce ise ikisinde tek fiil kullanır. Boli sıvının yaptığı, boligi ona yapılan şeydir. Bazı fiiller ters yöndedir: kuiri yemeğe yapılan, kuiriĝi yemeğin yaptığı şeydir. Kural -ig- ve -iĝ- sayfasındadır.

#Ölçüler

Türk tariflerindeki “su bardağı” ve “çay bardağı” aynı boyda değildir ve taso ile birebir örtüşmez; bu yüzden Esperanto tarif yazarken ya da çevirirken belirsizlik kalmasın diye gram ve mililitre vermek daha güvenlidir.

Ölçülen şey da’dan sonra gelir ve -n almaz: du tasoj da faruno “iki fincan un”. Ölçü nesne olduğunda -n alır: Mi aldonas du tasojn da faruno. “İki fincan un ekliyorum.” Da hakkında daha fazla kural yiyecek ve içecek sayfasındadır.

#Bir tarif: krespoj (krep)

Tarif recepto, malzeme ise ingredienco’dur. ReVo, krespo kelimesini un, süt ve yumurtadan yapılan ince bir krep olarak tanımlar; patkuko da denir.

Ingrediencoj – malzemeler: 150 gramoj da faruno (150 g un), 3 decilitroj da lakto (3 dl süt), 2 ovoj (2 yumurta), iom da salo (biraz tuz), 1 supkulero da oleo (1 yemek kaşığı sıvı yağ), sukero kaj citrono (şeker ve limon).

Kiel prepari – nasıl hazırlanır:

1. Metu la farunon en grandan bovlon. – Unu büyük bir kâseye koyun.
2. Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo. – Yumurtaları kâseye kırın, sütü ve biraz tuzu ekleyin.
3. Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata. – Karışımı pürüzsüz oluncaya kadar çatalla çırpın.
4. Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn. – Karışımı on dakika dinlendirin.
5. Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo. – Tavayı ısıtın ve biraz yağla yağlayın.
6. Verŝu en la paton iom de la miksaĵo. – Tavaya biraz karışımdan dökün.
7. Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton. – Krepi iki dakika pişirin, çevirin ve bir dakika daha pişirin.
8. Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos. – Karışım bitene kadar tekrarlayın.
9. Servu la krespojn kun sukero kaj citrono. – Kreplere şeker ve limonla servis yapın.

Adımlar -u ile biten emirlerdir (bkz. fiiller); “hadi … yapalım” demek için ni ekleyin: Ni kuiru! “Hadi pişirelim!” Bir süre, edatsız -n alır: du minutojn “iki dakika”. Da ise hiçbir zaman la’dan önce gelmez: iom da salo “biraz tuz”, ama iom de la miksaĵo “karışımdan biraz”.

#Mutfak kelimeleri nasıl türetilir

PMEG, -il- ile biten kelimelerin normalde fiillerden geldiğini söyler; yani bir pişirme fiilinden aracını türetirsiniz: rosti → rostilo, miksi → miksilo. Bu tür her kelime kullanılmaz: ReVo bolilo’yu “kaçınılması gereken” diye işaretler ve bolkruĉo’yu tercih eder. Bkz. son ekler ve kelime türetme. Kuirilo, herhangi bir mutfak aleti ya da cihazıdır.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “mutfak” nasıl denir?

Kuirejo; kuiri “pişirmek” ile -ej- “yer” ekinden gelir.

#Esperanto’da “yemek pişirmek” nasıl denir?

Kuiri: Mi kuiras vespermanĝon. “Akşam yemeği pişiriyorum.” Daha özel olanlar friti, baki, rosti ve bolkuiri’dir.

#boli ile boligi arasındaki fark nedir?

Boli, sıvının yaptığı şeydir: La akvo bolas. “Su kaynıyor.” Boligi ise ona yapılan şeydir: Mi boligas akvon. “Su kaynatıyorum.” Kaynar suda yemek pişirmek için bolkuiri deyin: Mi bolkuiras terpomojn. “Patates haşlıyorum.”

#Esperanto’da bir tarifte miktarlar nasıl verilir?

Ölçüyü söyleyin, sonra da ekleyin: taso da lakto “bir fincan süt”, supkulero da oleo “bir yemek kaşığı yağ”.

#Kaynaklar

• ReVo: kuiri, kuirejo, kuiriĝi, forno, bakforno, fornelo, baki, bakujo, fridujo, fridi, frostujo, frostigi, boli, bolilo, bolkruĉo, pesilo
• ReVo: poto, kaserolo, pato, kovrilo, kribrilo, raspilo, kirlilo, kirli, ĉerpilo, telero, plado, bovlo, taso, glaso, tranĉilo, tranĉi, forko, kulero, supkulero, manĝilaro
• ReVo: friti, rosti, kradrosti, stufi, haki, senŝeligi, miksi, knedi, verŝi, ŝuti, ŝmiri, gustumi, varmigi, fandi, degeli, gramo, litro, decilitro, krespo, recepto, ingredienco, piprujo
• PMEG: IL, UJ, EJ, AĴ, AR, IST, U, N por mezuro, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj, IG, IĜ