Frases
Cozinha em esperanto: utensílios, verbos e uma receita
De kuirejo a kuiraĵo: as palavras de cozinha, os verbos de preparo e as medidas de que você precisa para seguir, e escrever, uma receita.
A cozinha é kuirejo, de kuiri “cozinhar” e -ej- “lugar”. Os principais verbos de cozinha são kuiri “cozinhar”, boli “ferver”, friti “fritar”, baki “assar no forno” e rosti “assar sem gordura nem água”. Muitos utensílios levam o nome de um verbo: tranĉi “cortar” dá tranĉilo “faca”. As palavras de comida estão na página de comida e bebida, e o resto da casa em casa e lar.
Os guias de pronúncia dividem as palavras em sílabas, com a sílaba tônica em maiúsculas, já com as letras do português brasileiro: tch = ĉ, dj = ĝ, ch = ŝ, j = ĵ, i = j do esperanto, ts = c, gu = g duro antes de e e i; o ô final lembra que -o não vira “u”, e o ss entre vogais é o s de “passo”, nunca o de “casa” (veja o alfabeto). Em friti, fridi, knedi e gustumi, o t e o d antes de i são sempre [t] e [d], nunca o “tchi” e o “dji” de boa parte do Brasil.
A cozinha e seus aparelhos
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| cozinha | kuirejo | ku-i-RE-iô | Lugar para cozinhar |
| forno | bakforno | bak-FOR-nô | Um forno para assar |
| forno, fornalha | forno | FOR-nô | Mais amplo: assar, fundir ou aquecer |
| fogão | fornelo | for-NE-lô | Forno mais bocas ou chapas |
| compartimento do forno | bakujo | ba-KU-iô | baki + -uj- |
| geladeira | fridujo | fri-DU-iô | O ReVo chama frida “frio” de neologismo |
| freezer | frostujo | fros-TU-iô | A comida dura meses ali |
| chaleira | bolkruĉo | bol-KRU-tchô | Com cabo, tampa e bico |
O fogão de cozinha brasileiro, com bocas e forno, é o fornelo: o ReVo o define como um aparelho de cozinha com compartimento de forno e chapas ou bocas. Só o forno, para assar, é o bakforno. A geladeira é fridujo, de frida “frio” + -uj- “recipiente”.
Panelas, frigideiras e utensílios
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| panela | poto | PO-tô | Também o vaso de planta |
| caçarola | kaserolo | ka-sse-RO-lô | Metal, com cabo; mais funda que a pato |
| frigideira | pato | PA-tô | Rasa, com cabo longo; o ReVo cita também fritilo |
| tampa | kovrilo | ko-VRI-lô | kovri “cobrir” |
| peneira, coador | kribrilo | kri-BRI-lô | kribri “peneirar” |
| ralador | raspilo | ras-PI-lô | raspi “ralar”, parente do nosso “raspar” |
| batedor, fuê | kirlilo | kir-LI-lô | Para bater ovos ou creme |
| concha | ĉerpilo | tcher-PI-lô | Para tirar líquido |
| balança | pesilo | pe-SSI-lô | Para pesar |
Pratos e talheres
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| prato (individual) | telero | te-LE-rô | Raso, para comer |
| prato (de servir), travessa | plado | PLA-dô | O prato de servir, ou a comida que está nele |
| tigela | bovlo | BOV-lô | Recipiente sem gargalo |
| xícara | taso | TA-ssô | Para bebidas quentes |
| copo | glaso | GLA-ssô | Mais alto que largo |
| faca | tranĉilo | tran-TCHI-lô | |
| garfo | forko | FOR-kô | |
| colher | kulero | ku-LE-rô | |
| talheres | manĝilaro | man-dji-LA-rô | manĝi + -il- + -ar- |
O “prato” do português junta o que o esperanto separa em parte: telero é o prato individual em que se come, e plado é o prato de servir, ou o que está nele, como o “prato do dia”. A “xícara” de chá ou café é taso (taso da teo “uma xícara de chá”); a “taça” de vinho ou de campeonato é pokalo.
Verbos de cozinha
Quase todos os verbos de cozinha são transitivos: levam um objeto com -n (veja o acusativo).
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| cozinhar | kuiri | ku-I-ri | O verbo geral |
| cozinhar em água fervente | bolkuiri | bol-ku-I-ri | Na água fervente |
| fritar | friti | FRI-ti | Em óleo ou gordura quente |
| assar (no forno) | baki | BA-ki | No forno ou nas cinzas |
| assar (sem gordura nem água) | rosti | ROS-ti | Sem gordura nem água |
| grelhar | kradrosti | krad-ROS-ti | Numa grade sobre o fogo |
| cozinhar em fogo baixo, panela tampada | stufi | STU-fi | Por muito tempo, em panela fechada |
| cozinhar no vapor | vaporkuiri | va-por-ku-I-ri | vaporo “vapor” + kuiri |
Para quem fala português, kuiri lembra “cozer” e “cozinhar”, e friti lembra “fritar”. O português “assar” serve tanto para baki quanto para rosti; o esperanto separa: baki é assar no forno ou nas cinzas, como pão e bolo, e rosti é assar sem gordura nem água. O que o brasileiro chama de “refogar” (cebola e alho na gordura quente) cabe em friti, e não em stufi, que é cozinhar devagar em panela fechada. Quando a água é o meio, diga bolkuiri.
Preparar os alimentos
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| cortar | tranĉi | TRAN-tchi | |
| picar | haki | HA-ki | Golpear para cortar em pedaços |
| descascar | senŝeligi | sen-che-LI-gui | ReVo: senŝeligi terpomon |
| misturar | miksi | MIK-si | |
| mexer | kirli | KIR-li | Um movimento giratório rápido |
| amassar | knedi | KNE-di | Farinha e água viram massa |
| despejar (um líquido) | verŝi | VER-chi | Um líquido |
| despejar (algo seco) | ŝuti | CHU-ti | Grãos, areia, farinha |
| adicionar | aldoni | al-DO-ni | |
| untar, passar | ŝmiri | CHMI-ri | Uma camada fina de gordura |
| salgar / temperar | sali / spici | SA-li / SPI-tsi | Pôr sal / pôr especiarias |
| provar (o sabor) | gustumi | gus-TU-mi | De propósito |
Gusti é outro verbo e não leva objeto: La supo bongustas. “A sopa está gostosa.” Compare Mi gustumas la supon. “Estou provando a sopa.” O português “provar” tem vários sentidos, e o esperanto os separa: experimentar o sabor é gustumi, tentar ou testar é provi e comprovar é pruvi. Cuidado também com o “gostar”: gusti é o gosto da comida, e “gostar de” é ŝati.
Calor e frio
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| aquecer, esquentar | varmigi | var-MI-gui | |
| esfriar, resfriar | malvarmigi | mal-var-MI-gui | |
| derreter | fandi | FAN-di | fandiĝi “derreter sozinho” |
| degelar, descongelar | degeli | de-GUE-li | Intransitivo |
| congelar | frostigi | fros-TI-gui | Deixar gelado |
| estar frio, manter frio | fridi | FRI-di | O exemplo do ReVo é o de uma geladeira |
Só uma letra separa friti “fritar” de fridi “estar frio”: FRI-ti, FRI-di, com [t] e [d] puros.
Ferver, derreter, cozinhar: -ig- e -iĝ- na cozinha
O português usa o mesmo verbo para “a água ferve” e “eu fervo a água”, para “a sopa cozinha” e “eu cozinho a sopa”, para “a manteiga derrete” e “eu derreto a manteiga”; o esperanto usa dois verbos. Boli é o que o líquido faz, boligi o que você faz com ele. Outros verbos andam no sentido contrário: kuiri é o que você faz com o alimento, kuiriĝi o que o alimento faz. A regra está na página de -ig- e -iĝ-.
| Verbos | Sozinho | Alguém faz |
|---|---|---|
| boli → boligi | La lakto bolas. “O leite está fervendo.” | Mi boligas la lakton. “Estou fervendo o leite.” |
| kuiriĝi ← kuiri | La supo kuiriĝas. “A sopa está cozinhando.” | Mi kuiras la supon. “Estou cozinhando a sopa.” |
| fandiĝi ← fandi | La butero fandiĝas. “A manteiga está derretendo.” | Mi fandas la buteron. “Estou derretendo a manteiga.” |
Medidas
| Português | Esperanto | Pronúncia (para brasileiros) | Observação |
|---|---|---|---|
| quilo / grama | kilogramo / gramo | ki-lo-GRA-mô / GRA-mô | |
| litro | litro | LI-trô | |
| decilitro | decilitro | de-tsi-LI-trô | Um décimo de litro (100 ml) |
| xícara | taso | TA-ssô | ReVo: cerca de 150 ml na cozinha |
| colher de sopa | supkulero | sup-ku-LE-rô | Cerca de 15 ml |
| colher de chá | tekulero | te-ku-LE-rô | Cerca de 5 ml |
| pedaço / fatia | peco / tranĉaĵo | PE-tsô / tran-TCHA-jô | |
| metade / quarto | duono / kvarono | du-O-nô / kva-RO-nô | duono de la kuko “metade do bolo” |
Supkulero e tekulero têm a mesma construção das nossas “colher de sopa” e “colher de chá”: supo “sopa” + kulero e teo “chá” + kulero. Mas cuidado com a “xícara” das receitas brasileiras: a “xícara (chá)” costuma ser contada como 240 ml, mais que os cerca de 150 ml do taso no ReVo. O decilitro quase não aparece em receitas do Brasil, que preferem mililitros, xícaras e colheres; 3 decilitros são 300 ml.
O que se mede vem depois de da e não leva -n: du tasoj da faruno “duas xícaras de farinha”. Quem leva o -n é a medida, que é o objeto: Mi aldonas du tasojn da faruno. Mais regras de da estão na página de comida e bebida.
Uma receita: krespoj (crepes)
A receita é a recepto e o ingrediente é o ingredienco. O ReVo define krespo como uma massa fina de farinha, leite e ovos, frita na frigideira, também chamada de patkuko. Em português, o krespo corresponde ao “crepe” e à “panqueca” brasileira, que é fina; a panqueca americana, alta e fofa, é outra coisa.
Ingrediencoj – ingredientes: 150 gramoj da faruno (150 g de farinha de trigo), 3 decilitroj da lakto (3 dl, ou 300 ml, de leite), 2 ovoj (2 ovos), iom da salo (um pouco de sal), 1 supkulero da oleo (1 colher de sopa de óleo), sukero kaj citrono (açúcar e limão).
Kiel prepari – modo de preparo:
- Metu la farunon en grandan bovlon. – Coloque a farinha numa tigela grande.
- Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo. – Quebre os ovos na tigela e acrescente o leite e um pouco de sal.
- Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata. – Mexa a mistura com um garfo até ficar lisa.
- Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn. – Deixe a mistura descansar por dez minutos.
- Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo. – Aqueça a frigideira e unte-a com um pouco de óleo.
- Verŝu en la paton iom de la miksaĵo. – Despeje na frigideira um pouco da mistura.
- Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton. – Frite o crepe por dois minutos, vire-o e frite-o por mais um minuto.
- Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos. – Repita até acabar a mistura.
- Servu la krespojn kun sukero kaj citrono. – Sirva os crepes com açúcar e limão.
Os passos são ordens em -u (veja verbos), como o imperativo das receitas brasileiras (“misture”, “asse”); com ni, vira “vamos”: Ni kuiru! “Vamos cozinhar!” Um período de tempo leva -n sem preposição: du minutojn é “por dois minutos”. E da nunca fica antes de la: iom da salo, mas iom de la miksaĵo “um pouco da mistura”.
Duas observações para quem cozinha em português. O português diz “farinha de trigo” para ser claro, porque “farinha” sozinha pode ser de mandioca. O esperanto faz o mesmo: faruno é a farinha em geral (aqui, de trigo), tritika faruno é “farinha de trigo” e manioka faruno “farinha de mandioca”. E o citrono é o limão amarelo, que o ReVo descreve como um fruto amarelo claro; o limão verde da caipirinha não é o mesmo fruto.
Como as palavras de cozinha são formadas
| Parte da palavra | Significado | Exemplos |
|---|---|---|
| -ej- | lugar | kuirejo cozinha, bakejo padaria |
| -il- | ferramenta, utensílio | tranĉilo faca, raspilo ralador, rostilo utensílio para assar |
| -uj- | recipiente | fridujo geladeira, piprujo pimenteiro, salujo saleiro |
| -aĵ- | coisa concreta | kuiraĵo comida preparada, fritaĵo fritura, bakaĵo assados |
| -ist- | quem exerce um ofício | kuiristo cozinheiro, bakisto padeiro |
| -ar- | coleção | manĝilaro talheres, vazaro louça |
O PMEG diz que as palavras em -il- normalmente vêm de verbos, então um verbo de cozinha dá o seu utensílio: rosti → rostilo, miksi → miksilo. É o mesmo mecanismo do nosso “-dor”: ralar → ralador, raspi → raspilo. Nem toda palavra assim é usada: o ReVo marca bolilo como “a evitar” e prefere bolkruĉo. Veja sufixos e formação de palavras. Kuirilo é qualquer utensílio ou aparelho de cozinha.
Falsos amigos de cozinha
Quem fala português reconhece quase tudo (friti, baki, kuiri, oleo, salo), mas algumas palavras enganam. A lista completa está na página de falsos amigos.
| Esperanto | Parece com | Na verdade significa | Diga em vez disso |
|---|---|---|---|
| pato | “pato” (a ave) | “frigideira” | anaso “pato (ave)” |
| kuko | “cuco” | “bolo” | kukolo “cuco” |
| taso | “taça” | “xícara” | pokalo “taça”, glaso “copo” |
| pasto | “pasto” | “massa” (de pão, de bolo) | paŝtejo “pasto” |
| sapo | “sapo” | “sabão” | bufo “sapo”, rano “rã” |
Perguntas frequentes
Como se diz “cozinha” em esperanto?
Kuirejo, de kuiri “cozinhar” e -ej- “lugar”.
Como se diz “cozinhar” em esperanto?
Kuiri: Mi kuiras vespermanĝon. “Estou cozinhando o jantar.” Mais específicos são friti “fritar”, baki “assar no forno”, rosti “assar sem gordura nem água” e bolkuiri “cozinhar em água fervente”.
Como se diz “frigideira” em esperanto?
Pato: uma panela rasa com cabo longo, usada para fritar. Não tem relação com o “pato” da ave, que é anaso.
Qual é a diferença entre boli e boligi?
Boli é o que o líquido faz: La akvo bolas. “A água está fervendo.” Boligi é o que você faz com ele: Mi boligas akvon. “Eu fervo a água.” Para alimento em água fervente, diga bolkuiri: Mi bolkuiras terpomojn. “Cozinho batatas na água fervente.”
Como se dão as quantidades de uma receita em esperanto?
Diga a medida e depois da: taso da lakto “uma xícara de leite”, supkulero da oleo “uma colher de sopa de óleo”.
Fontes
- ReVo: kuiri, kuirejo, kuiriĝi, forno, bakforno, fornelo, baki, bakujo, fridujo, fridi, frostujo, frostigi, boli, bolilo, bolkruĉo, pesilo (em esperanto)
- ReVo: poto, kaserolo, pato, kovrilo, kribrilo, raspilo, kirlilo, kirli, ĉerpilo, telero, plado, bovlo, taso, glaso, tranĉilo, tranĉi, forko, kulero, supkulero, manĝilaro (em esperanto)
- ReVo: friti, rosti, kradrosti, stufi, haki, senŝeligi, miksi, knedi, verŝi, ŝuti, ŝmiri, gustumi, varmigi, fandi, degeli, gramo, litro, decilitro, krespo, recepto, ingredienco, piprujo (em esperanto)
- ReVo: anaso, kuko, pasto (em esperanto)
- PMEG: IL, UJ, EJ, AĴ, AR, IST, U, N por mezuro, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj, IG, IĜ (em esperanto)
Se a Esperantopedia foi útil para você, pode apoiá-la.