Gotowanie po esperancku: słownictwo kuchenne i przepis

Kuchnia to kuirejo, od kuiri – „gotować” i -ej- – „miejsce”. Główne czasowniki kuchenne to kuiri – „gotować”, boli – „wrzeć”, friti – „smażyć”, baki – „piec” i rosti – „opiekać”. Wiele przyborów nazwano od czasownika: tranĉi – „kroić” daje tranĉilo – „nóż”. Słowa o jedzeniu są na stronie jedzenie i picie, a reszta domu na stronie dom i mieszkanie. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, v = w, c = jak w „cena”).

#Kuchnia i urządzenia

Polskie „kuchnia” ma trzy znaczenia, a esperanto rozdziela je na trzy słowa: pomieszczenie to kuirejo, urządzenie z palnikami („kuchnia gazowa”) to fornelo, a sztuka gotowania to kuirarto (ReVo: „sztuka kulinarna”). Polskie „piec” to z kolei rzeczownik i czasownik w jednym słowie, a w esperanto są to forno i baki.

#Garnki, patelnie i przybory

#Talerze i sztućce

#Czasowniki kuchenne

Prawie wszystkie czasowniki kuchenne są przechodnie: biorą dopełnienie z -n (zob. biernik).

#Polskie „gotować”, „piec” i „smażyć” po esperancku

Polskie „gotować” rozpada się w esperanto na kilka czasowników, bo trzeba odróżnić, co robi człowiek, a co robi płyn lub jedzenie. „Piec” to zwykle baki, a rosti oznacza opiekanie bez tłuszczu i wody, na przykład na ruszcie albo przy ognisku.

ReVo opisuje bakujo jako komorę, w której piecze się mięso i ciasta, więc „upiec mięso w piekarniku” to także baki.

#Przygotowanie jedzenia

Gusti to inny czasownik i nie ma dopełnienia: La supo bongustas. „Zupa jest smaczna.” Porównaj Mi gustumas la supon. „Próbuję zupy.” Polskie „gustować w czymś” („lubić coś”) to po esperancku ŝati, a nie gustumi.

Polskie „lać” i „sypać” odpowiadają dokładnie verŝi i ŝuti: mąkę się sypie, mleko się leje. Angielski ma tu jedno „pour”.

#Ciepło i zimno

#Wrzeć, topnieć, gotować: -ig- i -iĝ- w kuchni

Po polsku „woda wrze”, ale „gotuję wodę”, „masło topnieje”, ale „topię masło”: raz mówi to płyn lub jedzenie, raz człowiek. Angielski używa jednego czasownika do „woda wrze” i „gotuję wodę”, esperanto – dwóch, tak jak polszczyzna. Boli to, co robi płyn, a boligi – to, co robisz z płynem. Inne czasowniki idą w drugą stronę: kuiri to to, co robisz z jedzeniem, a kuiriĝi – to, co dzieje się z jedzeniem. Zasada jest opisana na stronie -ig- i -iĝ-.

#Miary

To, co mierzysz, stoi po da i nie dostaje -n: du tasoj da faruno – „dwie filiżanki mąki”. Miara jest dopełnieniem: Mi aldonas du tasojn da faruno. – „Dodaję dwie filiżanki mąki.” Więcej zasad dla da jest na stronie jedzenie i picie.

Polskie przepisy podają zwykle gramy, mililitry albo „szklanki”, „łyżki” i „łyżeczki”. „Szklanka” to w Polsce zwykle około 250 ml, a taso według ReVo to około 150 ml, więc „szklanki mąki” lepiej nie zamieniać na tasoj. Napisz gramy albo mililitry: 250 mililitroj da lakto. Decylitrów, których używa się w przepisie poniżej, w polskich przepisach spotkasz rzadko (3 dl to 300 ml).

#Przepis: krespoj (naleśniki)

Przepis to recepto, a składnik – ingredienco. ReVo definiuje krespo jako cienki wypiek z mąki, mleka i jajek, smażony na patelni, zwany też patkuko; po polsku to „naleśnik”.

Ingrediencoj – składniki: 150 gramoj da faruno (150 g mąki), 3 decilitroj da lakto (3 dl mleka), 2 ovoj (2 jajka), iom da salo (odrobina soli), 1 supkulero da oleo (1 łyżka oleju), sukero kaj citrono (cukier i cytryna).

Kiel prepari – jak przygotować:

1. Metu la farunon en grandan bovlon. – Wsyp mąkę do dużej miski.
2. Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo. – Wbij jajka do miski i dodaj mleko oraz odrobinę soli.
3. Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata. – Ubijaj ciasto widelcem, aż będzie gładkie.
4. Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn. – Zostaw ciasto na dziesięć minut, niech odpocznie.
5. Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo. – Rozgrzej patelnię i posmaruj ją odrobiną oleju.
6. Verŝu en la paton iom de la miksaĵo. – Wlej na patelnię trochę ciasta.
7. Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton. – Smaż naleśnik dwie minuty, odwróć go i smaż jeszcze minutę.
8. Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos. – Powtarzaj, aż ciasto się skończy.
9. Servu la krespojn kun sukero kaj citrono. – Podawaj naleśniki z cukrem i cytryną.

Kroki przepisu to rozkazy na -u (zob. czasowniki); dodaj ni, by powiedzieć „zróbmy”: Ni kuiru! – „Gotujmy!” Czas trwania dostaje -n bez przyimka: du minutojn – „dwie minuty”. A da nigdy nie stoi przed la: iom da salo – „odrobina soli”, ale iom de la miksaĵo – „trochę tego ciasta”.

#Kuchenne pułapki dla Polaka

Kilka esperanckich słów kuchennych wygląda jak polskie, ale znaczy co innego, a jedno polskie słowo rozpada się na dwa esperanckie.

#Jak powstają słowa kuchenne

PMEG podaje, że słowa z -il- zwykle powstają od czasowników, więc czasownik kuchenny daje swoje narzędzie: rosti → rostilo, miksi → miksilo. Nie każde takie słowo jest używane: ReVo oznacza bolilo jako „do unikania” i woli bolkruĉo. Zob. przyrostki i słowotwórstwo. Kuirilo to dowolne narzędzie lub urządzenie kuchenne.

Polskie przyrostki działają podobnie: „piekarnia” odpowiada bakejo (-ej-), „piekarz” – bakisto (-ist-), a „solniczka” i „pieprzniczka” – salujo i piprujo (-uj-).

#Częste pytania

#Jak jest „kuchnia” po esperancku?

Kuirejo, od kuiri – „gotować” i -ej- – „miejsce”. Kuchenka, czyli urządzenie, to fornelo.

#Jak jest „gotować” po esperancku?

Kuiri: Mi kuiras vespermanĝon. – „Gotuję kolację.” Dokładniejsze są friti, baki, rosti i bolkuiri.

#Jaka jest różnica między boli a boligi?

Boli to, co robi płyn: La akvo bolas. – „Woda wrze.” Boligi to, co robisz z płynem: Mi boligas akvon. – „Zagotowuję wodę.” Dla jedzenia we wrzątku powiedz bolkuiri: Mi bolkuiras terpomojn. – „Gotuję ziemniaki.”

#Jak podać ilości w przepisie po esperancku?

Nazwij miarę, potem da: taso da lakto – „filiżanka mleka”, supkulero da oleo – „łyżka oleju”.

#Źródła

• ReVo: kuiri, kuirejo, kuiriĝi, forno, bakforno, fornelo, baki, bakujo, fridujo, fridi, frostujo, frostigi, boli, bolilo, bolkruĉo, pesilo
• ReVo: poto, kaserolo, pato, kovrilo, kribrilo, raspilo, kirlilo, kirli, ĉerpilo, ĉerpi, telero, plado, bovlo, taso, glaso, vitro, tranĉilo, tranĉi, forko, kulero, supkulero, manĝilaro
• ReVo: friti, rosti, kradrosti, stufi, haki, hoko, senŝeligi, miksi, knedi, pasto, kuko, verŝi, ŝuti, ŝmiri, salo, ŝvito, gustumi, varmigi, fandi, degeli, degeligi, gramo, dekagramo, litro, mililitro, decilitro, krespo, recepto, ingredienco, piprujo, kuirarto
• PMEG: IL, UJ, EJ, AĴ, AR, IST, U, N por mezuro, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj, IG, IĜ