Frases
Cocina en esperanto: utensilios, verbos y una receta
De kuirejo a kuiraĵo: las palabras de la cocina, los verbos de cocinar y las medidas que necesitas para seguir, y escribir, una receta.
La cocina es kuirejo, de kuiri «cocinar» y -ej- «lugar». Los verbos principales son kuiri «cocinar», boli «hervir», friti «freír», baki «hornear» y rosti «asar». Muchos utensilios llevan el nombre de un verbo: tranĉi «cortar» da tranĉilo «cuchillo». Las palabras de comida están en comida y bebida; el resto de la casa, en casa y hogar. La pronunciación va escrita con ortografía española, dividida en sílabas y con la tónica en mayúsculas (dy es la ĝ, zh la ĵ, ch la ĉ, sh la ŝ, y la j, ts la c, gue y gui son ge y gi con g de «gato»; la tabla completa está en las 20 frases más importantes).
La cocina y sus aparatos
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| cocina (la habitación) | kuirejo | ku-i-RE-yo | Un lugar para cocinar |
| horno (de cocina) | bakforno | bak-FOR-no | Un forno para hornear |
| horno (en general) | forno | FOR-no | Más amplio: para hornear, fundir o calentar |
| cocina (el aparato), estufa | fornelo | for-NE-lo | Horno con fogones o placas |
| compartimento del horno | bakujo | ba-KU-yo | baki + -uj- |
| nevera, frigorífico, refrigerador, heladera | fridujo | fri-DU-yo | ReVo considera frida «frío» un neologismo |
| congelador | frostujo | fros-TU-yo | Los alimentos se conservan allí meses |
| hervidor (de agua), pava | bolkruĉo | bol-KRU-cho | Con asa, tapa y pico |
Ollas, sartenes y utensilios
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| olla | poto | PO-to | También una maceta |
| cacerola | kaserolo | ka-se-RO-lo | Más honda que una pato |
| sartén | pato | PA-to | Plana, de mango largo; ReVo recoge también fritilo. No es el ave |
| tapa, tapadera | kovrilo | ko-VRI-lo | kovri «cubrir» |
| colador, tamiz | kribrilo | kri-BRI-lo | kribri «tamizar, cribar» |
| rallador | raspilo | ras-PI-lo | raspi «rallar» |
| batidor (de varillas) | kirlilo | kir-LI-lo | Para batir huevos o nata |
| cucharón, cazo | ĉerpilo | cher-PI-lo | Para sacar líquido |
| balanza | pesilo | pe-SI-lo | Para pesar |
Platos y cubiertos
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| plato (llano, para comer) | telero | te-LE-ro | Llano, para comer en él |
| plato (de servir; también la comida servida) | plado | PLA-do | Una fuente, o lo que se sirve en ella |
| cuenco, bol | bovlo | BOV-lo | Un recipiente sin cuello |
| taza | taso | TA-so | Para bebidas calientes |
| vaso | glaso | GLA-so | Más alto que ancho |
| cuchillo | tranĉilo | tran-CHI-lo | |
| tenedor | forko | FOR-ko | |
| cuchara | kulero | ku-LE-ro | |
| cubiertos | manĝilaro | man-dyi-LA-ro | manĝi + -il- + -ar- |
Verbos para cocinar
Casi todos los verbos de cocina son transitivos: llevan complemento directo con -n (véase el acusativo).
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| cocinar | kuiri | ku-I-ri | El verbo general |
| hervir (un alimento), cocer en agua | bolkuiri | bol-ku-I-ri | En agua hirviendo |
| freír | friti | FRI-ti | En aceite o grasa calientes |
| hornear, cocer al horno | baki | BA-ki | En horno o entre cenizas |
| asar | rosti | ROS-ti | Sin grasa ni agua añadidas |
| asar a la parrilla | kradrosti | krad-ROS-ti | Sobre una rejilla al fuego |
| estofar, guisar | stufi | STU-fi | Despacio, en una olla cerrada |
| cocer al vapor | vaporkuiri | va-por-ku-I-ri | vaporo «vapor» + kuiri |
El español reparte «cocinar», «cocer» y «guisar» de otra manera. El esperanto usa kuiri para todo y precisa el modo con una pieza más: bolkuiri es cocer en agua y vaporkuiri al vapor. «Cocer» también significa hornear (el pan se cuece), y eso es baki: «cocer patatas» es bolkuiri terpomojn, «cocer pan» es baki panon.
Preparar los alimentos
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| cortar | tranĉi | TRAN-chi | |
| picar, trocear | haki | HA-ki | Golpear para partir |
| pelar | senŝeligi | sen-she-LI-gui | ReVo: senŝeligi terpomon |
| mezclar | miksi | MIK-si | |
| remover, batir | kirli | KIR-li | Un movimiento giratorio rápido |
| amasar | knedi | KNE-di | Harina y agua hasta hacer masa |
| verter | verŝi | VER-shi | Un líquido |
| echar, volcar | ŝuti | SHU-ti | Grano, arena, harina |
| añadir | aldoni | al-DO-ni | |
| untar, engrasar | ŝmiri | SHMI-ri | Una capa fina de grasa |
| salar / sazonar | sali / spici | SA-li / SPI-tsi | Añadir sal / añadir especias |
| probar, catar | gustumi | gus-TU-mi | A propósito |
Gusti es otro verbo y no lleva complemento directo: La supo bongustas. «La sopa sabe bien.» Compara Mi gustumas la supon. «Estoy probando la sopa.» El español usa «saber» para el sabor y «probar» para catar; el esperanto reparte igual: gusti es el sabor y gustumi el acto de probar.
Calor y frío
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| calentar | varmigi | var-MI-gui | |
| enfriar | malvarmigi | mal-var-MI-gui | |
| derretir | fandi | FAN-di | fandiĝi «derretirse solo» |
| deshelarse, descongelarse | degeli | de-GUE-li | Intransitivo |
| congelar, helar | frostigi | fros-TI-gui | Dejar helado |
| estar frío | fridi | FRI-di | El ejemplo de ReVo es una nevera |
Hervir, derretir, cocer: -ig- e -iĝ- en la cocina
El español usa un solo verbo para «el agua hierve» y «hiervo el agua»; el esperanto usa dos. Boli es lo que hace el líquido y boligi lo que haces tú con él. Otros verbos van al revés: kuiri es lo que haces con la comida y kuiriĝi lo que hace la comida. En español suele marcarlo el «se»: «la mantequilla se derrite». La regla está en la página de -ig- e -iĝ-.
| Verbos | Por sí solo | Alguien lo hace |
|---|---|---|
| boli → boligi | La lakto bolas. «La leche hierve.» | Mi boligas la lakton. «Hiervo la leche.» |
| kuiriĝi ← kuiri | La supo kuiriĝas. «La sopa se está cociendo.» | Mi kuiras la supon. «Cocino la sopa.» |
| fandiĝi ← fandi | La butero fandiĝas. «La mantequilla se derrite.» | Mi fandas la buteron. «Derrito la mantequilla.» |
Medidas
| Español | Esperanto | Pronunciación | Nota |
|---|---|---|---|
| kilogramo / gramo | kilogramo / gramo | ki-lo-GRA-mo / GRA-mo | |
| litro | litro | LI-tro | |
| decilitro | decilitro | de-tsi-LI-tro | La décima parte de un litro (100 ml) |
| taza | taso | TA-so | ReVo: unos 150 ml en cocina |
| cucharada | supkulero | sup-ku-LE-ro | Unos 15 ml |
| cucharadita | tekulero | te-ku-LE-ro | Unos 5 ml |
| trozo / rebanada | peco / tranĉaĵo | PE-tso / tran-CHA-zho | |
| mitad / cuarto | duono / kvarono | du-O-no / kva-RO-no | duono de la kuko «la mitad de la tarta» |
Lo que se mide va tras da y no lleva -n: du tasoj da faruno «dos tazas de harina». La medida es el complemento directo: Mi aldonas du tasojn da faruno. Más reglas de da están en la página de comida y bebida.
Medidas en las recetas hispanas. Las recetas en español dan los pesos en gramos y kilos y los líquidos en litros y mililitros, así que gramo, kilogramo y litro se entienden igual. El decilitro, en cambio, se usa poco: 3 dl son 300 ml. La «taza» y la «cucharada» de una receta no son medidas fijas: una taza suele rondar los 200 o 250 ml según el país y el libro, bastante más que los 150 ml de ReVo, de modo que al escribir una receta en esperanto para lectores hispanos conviene dar gramos o mililitros. En algunos países de América todavía se compra por libras: en Colombia, por ejemplo, una libra son 500 g.
Una receta: krespoj (crepes)
Una receta es una recepto y un ingrediente un ingredienco. ReVo define krespo como una torta fina de harina, leche y huevos, que también se llama patkuko. Corresponde a la «crepe» o «crepa» (el nombre varía de un país a otro), no a las tortitas gruesas de estilo americano.
Ingrediencoj – ingredientes: 150 gramoj da faruno (150 g de harina), 3 decilitroj da lakto (3 dl de leche), 2 ovoj (2 huevos), iom da salo (un poco de sal), 1 supkulero da oleo (1 cucharada de aceite), sukero kaj citrono (azúcar y limón).
Kiel prepari – cómo prepararlas:
- Metu la farunon en grandan bovlon. – Pon la harina en un bol grande.
- Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo. – Rompe los huevos en el bol y añade la leche y un poco de sal.
- Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata. – Remueve la mezcla con un tenedor hasta que quede lisa.
- Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn. – Deja reposar la mezcla diez minutos.
- Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo. – Calienta la sartén y úntala con un poco de aceite.
- Verŝu en la paton iom de la miksaĵo. – Vierte en la sartén un poco de la mezcla.
- Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton. – Fríe la crepe dos minutos, dale la vuelta y fríela un minuto más.
- Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos. – Repite hasta que se acabe la mezcla.
- Servu la krespojn kun sukero kaj citrono. – Sirve las crepes con azúcar y limón.
Los pasos son órdenes en -u (véase los verbos); añade ni para «vamos a»: Ni kuiru! – «¡Cocinemos!» Muchas recetas en español usan el infinitivo («Mezclar la harina…»); aquí usamos el imperativo en -u. Una duración lleva -n sin preposición: du minutojn «durante dos minutos». Y da nunca va ante la: iom da salo, pero iom de la miksaĵo «un poco de la mezcla».
Cómo se forman las palabras de cocina
| Pieza | Significado | Ejemplos |
|---|---|---|
| -ej- | lugar | kuirejo cocina, bakejo panadería |
| -il- | herramienta, aparato | tranĉilo cuchillo, raspilo rallador, rostilo asador |
| -uj- | recipiente | fridujo nevera, piprujo pimentero, salujo salero |
| -aĵ- | cosa concreta | kuiraĵo plato cocinado, fritaĵo fritura, bakaĵo productos horneados |
| -ist- | persona con un oficio | kuiristo cocinero, bakisto panadero |
| -ar- | colección | manĝilaro cubiertos, vazaro vajilla |
El PMEG dice que las palabras en -il- suelen salir de verbos, así que un verbo de cocina da su herramienta: rosti → rostilo, miksi → miksilo. No todas se usan: ReVo marca bolilo como «por evitar» y prefiere bolkruĉo. Véanse los sufijos y la formación de palabras. Kuirilo es cualquier utensilio o aparato de cocina.
Falsos amigos y palabras que se reparten distinto
| Parece | Esperanto | Significa |
|---|---|---|
| pato (el ave) | pato | Una sartén. El ave es anaso (véase animales) |
| plato | telero, plado | El español usa «plato» para las dos cosas: telero es el recipiente llano y plado la fuente de servir o lo que se sirve |
| cocina | kuirejo, fornelo | La habitación y el aparato; el español los llama a los dos «cocina» |
| vaso (de vidrio) | glaso | El vaso para beber. El material, el «vidrio», es vitro |
| saber (a algo) | gusti | El sabor de la comida. «Probar» la comida es gustumi |
Preguntas frecuentes
¿Cómo se dice «cocina» en esperanto?
Kuirejo, de kuiri «cocinar» y -ej- «lugar». El aparato con fogones y horno es fornelo.
¿Cómo se dice «cocinar» en esperanto?
Kuiri: Mi kuiras vespermanĝon. «Estoy cocinando la cena.» Más concretos son friti, baki, rosti y bolkuiri.
¿Cuál es la diferencia entre boli y boligi?
Boli es lo que hace un líquido: La akvo bolas. «El agua hierve.» Boligi es lo que haces con él: Mi boligas akvon. «Hiervo agua.» Para la comida en agua hirviendo, di bolkuiri: Mi bolkuiras terpomojn. «Cuezo patatas (papas).»
¿Cómo se dan las cantidades en una receta en esperanto?
Se nombra la medida y después da: taso da lakto «una taza de leche», supkulero da oleo «una cucharada de aceite».
¿Cómo se dice «sartén» en esperanto?
Pato. Es un falso amigo: no tiene relación con el ave, que es anaso. Para freír se dice friti: Mi fritas ovon en la pato. «Frío un huevo en la sartén.»
¿Cómo se dice «receta» en esperanto?
Recepto, y un ingrediente es un ingredienco. Los pasos de una receta se escriben con el imperativo en -u: Miksu la farunon kaj la lakton. «Mezcla la harina y la leche.»
Fuentes
- ReVo: kuiri, kuirejo, kuiriĝi, forno, bakforno, fornelo, baki, bakujo, fridujo, fridi, frostujo, frostigi, boli, bolilo, bolkruĉo, pesilo
- ReVo: poto, kaserolo, pato, kovrilo, kribrilo, raspilo, kirlilo, kirli, ĉerpilo, telero, plado, bovlo, taso, glaso, tranĉilo, tranĉi, forko, kulero, supkulero, manĝilaro
- ReVo: friti, rosti, kradrosti, stufi, haki, senŝeligi, miksi, knedi, verŝi, ŝuti, ŝmiri, gustumi, varmigi, fandi, degeli, gramo, litro, decilitro, krespo, recepto, ingredienco, piprujo
- PMEG: IL, UJ, EJ, AĴ, AR, IST, U, N por mezuro, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj, IG, IĜ
- ReVo: vitro (para glaso y el material) y el Diccionario de la lengua española (RAE): cocer, saber, plato, cocina
Si Esperantopedia te ha servido, puedes apoyarla.