Kontynenty, oceany i geografia świata po esperancku

Sześć części świata po esperancku to Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio i Antarkto, a pięć oceanów to Atlantiko, Pacifiko, Hinda Oceano, Arkta Oceano i Antarkta Oceano. Takie są listy w ReVo, internetowym słowniku esperanta. Nazwa geograficzna to rzeczownik na -o pisany wielką literą; przymiotnik (eŭropa) i mieszkaniec (eŭropano) powstają regularnymi końcówkami. Nazwy państw są na stronie kraje i języki, a codzienne słowa o krajobrazie, jak rivero i monto, na stronie przyroda. Sylaby akcentowane są zapisane wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Kontynenty

Dodaj -an- dla osoby i -in- dla kobiety: aziano, azianino. Nazwy złożone dają przymiotniki złożone: nordamerika, sudamerikano. Ameriko obejmuje oba kontynenty, więc obywatel Stanów Zjednoczonych to usonano, od Usono.

#Kontynent czy część świata?

ReVo definiuje mondoparto jako jeden z sześciu wielkich podziałów powierzchni Ziemi i zauważa, że często liczy się tylko pięć zamieszkanych, bez Antarkto. Definiuje kontinento jako duży ląd otoczony oceanem, który można przemierzyć bez przekraczania morza, jak Eŭrazio, a użycie kontinento zamiast mondoparto oznacza jako „evitinde” („należy unikać”). Starsze nazwy Antarktido i Antarktio wyszły z użycia, gdy Akademia uznała Antarkto za oficjalne w Dziewiątym Dodatku Oficjalnym (2007).

Polskie „część świata” odpowiada więc mondoparto, a „kontynent” – kontinento.

#Oceany i morza

ReVo opisuje maro jako część oceanu w jakiś sposób wydzieloną, a głównie w nazwach – jako duże słone jezioro. Forma długa i krótka znaczą to samo: PMEG pisze la Atlantika oceano = la oceano Atlantiko = Atlantiko i zauważa, że dla Afriko, Pacifiko i Gango nie ma prawdziwej alternatywy wobec form esperanckich.

#Rzeki

ReVo nazywa Nil, obok Amazonki, najdłuższą rzeką świata; która jest dłuższa, jest sporne (Vikipedio).

#Góry, pustynie i wyspy

#Słowa geograficzne

Większość to złożenia: duon·insul·o – „pół-wyspa”, land·lim·o – „kraj-granica”, mar·bord·o – „morze-brzeg”, ĉef·urb·o – „główne miasto”. Zob. słowotwórstwo, przedrostki i przyrostki.

#Strony świata i regiony

Cztery główne strony, nordo, sudo, oriento i okcidento, oraz formy norde i norden są na stronie miasto i transport. Połączone dają strony pośrednie i nazwy regionów.

#Czy nazwy geograficzne biorą la?

PMEG dzieli nazwy na dwie grupy. Zwykła nazwa własna nie bierze la, a nazwa zbudowana ze zwykłych słów – tak.

PMEG mówi, że la Himalajo, la Atlantiko i la Mediteraneo nie są poprawne, choć czasem do zniesienia. Gdy przymiotnik tylko wskazuje część miejsca, PMEG pisze bez la i małą literą: en orienta Azio – „we wschodniej Azji”. Więcej o la.

#Geografia świata w zdaniach

Zwróć uwagę na norden – „na północ” i enfluas en Mediteraneon: biernik -n pokazuje ruch. O plej – „najbardziej” zob. stopniowanie.

#Polskie i esperanckie nazwy geograficzne

Te same miejsca mają po esperancku inne nazwy niż po polsku. Esperanto zapisuje je fonetycznie i kończy na -o, a polszczyzna ma własne, tradycyjne formy.

Everest ma po polsku drugą nazwę, Czomolungma; Vikipedio ma hasło Ĉomolungmo, a w naszej tabeli jest Everesto, forma z ReVo.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „kontynent” po esperancku?

Kontinento to duży ląd otoczony oceanem, na przykład Eŭrazio. Dla jednej z sześciu wielkich części Ziemi ReVo używa mondoparto – „część świata”.

#Ile jest kontynentów w esperanto?

ReVo wymienia sześć części świata: Afriko, Ameriko, Antarkto, Azio, Eŭropo i Oceanio. Licząc tylko zamieszkane, mamy pięć; jeśli rozdzielimy Ameriko na dwie i użyjemy Aŭstralio, wychodzi siedem.

#Jak nazywają się po esperancku Ameryka Północna i Południowa?

Nordameriko albo Nord-Ameriko oraz Sudameriko albo Sud-Ameriko. PMEG zaleca jednowyrazowe Sud-Ameriko zamiast Suda Ameriko.

#Czy przed nazwą morza albo pasma górskiego używa się „la”?

Przy nazwach ze zwykłych słów – tak: la Ruĝa Maro, la Balta Maro. Przy zwykłych nazwach własnych – nie: Mediteraneo, Himalajo. Nazwy w liczbie mnogiej, jak Alpoj i Andoj, mogą je brać.

#Źródła

• PMEG: Nomspecoj, La ĉe propraj nomoj, Esperantigitaj nomoj, Landoj, popoloj kaj lingvoj
• Akademio de Esperanto: Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• ReVo: mondoparto, mondo, kontinento, oceano, maro
• ReVo: Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio, Aŭstralio, Antarkto, Arkto, Eŭrazio
• ReVo: Atlantiko, Pacifiko, Mediteraneo, Kaspio
• ReVo: Nilo, Niĝero, Amazono, Misisipo, Gango, Jangzio, Tigriso, Eŭfrato, Danubo, Rejno, Volgo
• ReVo: Alpoj, Pireneoj, Uralo, Himalajo, Everesto, Andoj, Kilimanĝaro, Saharo
• ReVo: Gronlando, Borneo, Madagaskaro, insulo, duoninsulo, insularo, kabo, golfo, markolo, marbordo
• ReVo: ekvatoro, poluso, duonglobo, klimato, landlimo, ĉefurbo, loĝantaro, nordo, oriento, okcidento
• Vikipedio (esperancka), CC BY-SA 4.0: Suda Oceano, Morta maro, Ĉomolungmo, Nilo, Gronlando
• Wikipedia: Mount Everest (wysokość zmierzona przez Nepal i Chiny w 2020 roku)