Werelddelen, oceanen en geografie in het Esperanto

De zes werelddelen heten in het Esperanto Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio en Antarkto, en de vijf oceanen Atlantiko, Pacifiko, de Hinda Oceano, de Arkta Oceano en de Antarkta Oceano. Dit zijn de lijsten uit ReVo, het online Esperantowoordenboek. Een aardrijkskundige naam is een zelfstandig naamwoord op -o met een hoofdletter; het bijvoeglijk naamwoord (eŭropa) en de inwoner (eŭropano) volgen met regelmatige uitgangen. Landnamen staan bij landen en talen, en alledaagse landschapswoorden als rivero en monto bij natuur. Beklemtoonde lettergrepen staan in hoofdletters.

#De werelddelen

Voeg -an- toe voor een persoon en -in- voor een vrouw: aziano, azianino. Samengestelde namen geven samengestelde bijvoeglijke naamwoorden: nordamerika, sudamerikano. Ameriko omvat beide continenten, dus een inwoner van de Verenigde Staten is een usonano, van Usono. Het Nederlandse „Amerikaan” voor iemand uit de VS vertaal je dus niet met amerikano.

Nog een uitspraakval: eŭ in Eŭropo is geen Nederlandse „eu” zoals in „deur”, maar een korte e gevolgd door ŭ, ongeveer zoals in „eeuw”. Meer in alfabet en uitspraak.

#Continent of werelddeel?

ReVo definieert mondoparto als een van de zes grote delen van het aardoppervlak en merkt op dat mensen vaak alleen de vijf bewoonde tellen, zonder Antarkto. Het Nederlandse „werelddeel” is hetzelfde samengestelde woord: wereld + deel. ReVo definieert kontinento als een grote landmassa omgeven door oceaan, waar je overheen kunt reizen zonder een zee over te steken, zoals Eŭrazio, en markeert het gebruik van kontinento voor mondoparto als „evitinde” („te vermijden”). De oudere namen Antarktido en Antarktio raakten in onbruik toen de Academie van Esperanto Antarkto officieel maakte in haar Negende Officiële Aanvulling (Naŭa Oficiala Aldono, 2007).

#Oceanen en zeeën

ReVo beschrijft een maro als een deel van de oceaan dat op de een of andere manier is afgescheiden en, vooral in namen, als een groot zoutmeer. Lange en korte vormen betekenen hetzelfde: PMEG schrijft la Atlantika oceano = la oceano Atlantiko = Atlantiko, en merkt op dat Afriko, Pacifiko en Gango geen echt alternatief voor hun Esperantovorm hebben.

#Rivieren

ReVo noemt de Nijl, naast de Amazone, de langste rivier ter wereld; welke van de twee langer is, is omstreden (Vikipedio).

#Bergen, woestijnen en eilanden

#Aardrijkskundewoorden

De meeste zijn samenstellingen: duon·insul·o „half-eiland”, land·lim·o „land-grens”, mar·bord·o „zee-oever”, ĉef·urb·o „hoofd-stad”. Zie woordvorming, voorvoegsels en achtervoegsels.

#Windstreken en regio’s

De vier hoofdwindstreken, nordo, sudo, oriento en okcidento, en de vormen norde en norden staan bij stad en vervoer. Aan elkaar geschreven geven ze de tussenwindstreken en benoemen ze regio’s.

#Krijgen aardrijkskundige namen la?

PMEG verdeelt namen in twee groepen. Een gewone eigennaam krijgt geen la, een naam die uit gewone woorden is opgebouwd wel.

PMEG zegt dat la Himalajo, la Atlantiko en la Mediteraneo niet correct zijn, hoewel soms te tolereren. Wanneer een bijvoeglijk naamwoord slechts een deel van een plek aanwijst, schrijft PMEG geen la en een kleine letter: en orienta Azio „in Oost-Azië”. Meer over la.

Nederlandstaligen zijn gewend aan een lidwoord voor rivieren, zeeën en gebergten: „de Nijl”, „de Rijn”, „de Himalaya”, „de Middellandse Zee”. In het Esperanto zeg je bij een gewone eigennaam juist Nilo, Rejno, Himalajo en Mediteraneo, zonder la. Een naam als „de Rode Zee” bestaat uit gewone woorden en krijgt wel la: la Ruĝa Maro.

#Wereldgeografie in zinnen

Let op norden „naar het noorden” en enfluas en Mediteraneon: het accusatief -n geeft een beweging aan. Voor plej „het meest” zie vergelijking.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „continent” in het Esperanto?

Kontinento is een groot stuk land omgeven door oceaan, zoals Eŭrazio. Voor een van de zes grote delen van de aarde gebruikt ReVo mondoparto „werelddeel”.

#Hoeveel werelddelen zijn er in het Esperanto?

ReVo noemt zes werelddelen: Afriko, Ameriko, Antarkto, Azio, Eŭropo en Oceanio. Tel je alleen de bewoonde, dan zijn het er vijf; splits je Ameriko in tweeën en gebruik je Aŭstralio, dan zijn het er zeven.

#Hoe heten Noord-Amerika en Zuid-Amerika in het Esperanto?

Nordameriko of Nord-Ameriko, en Sudameriko of Sud-Ameriko. PMEG raadt het ene woord Sud-Ameriko aan boven Suda Ameriko.

#Gebruik je „la” voor de naam van een zee of een gebergte?

Bij namen uit gewone woorden wel: la Ruĝa Maro, la Balta Maro. Bij gewone eigennamen niet: Mediteraneo, Himalajo. Meervoudsnamen als Alpoj en Andoj kunnen het krijgen.

#Bronnen

• PMEG: Nomspecoj, La ĉe propraj nomoj, Esperantigitaj nomoj, Landoj, popoloj kaj lingvoj
• Akademio de Esperanto: Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• ReVo: mondoparto, mondo, kontinento, oceano, maro
• ReVo: Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio, Aŭstralio, Antarkto, Arkto, Eŭrazio
• ReVo: Atlantiko, Pacifiko, Mediteraneo, Kaspio
• ReVo: Nilo, Niĝero, Amazono, Misisipo, Gango, Jangzio, Tigriso, Eŭfrato, Danubo, Rejno, Volgo
• ReVo: Alpoj, Pireneoj, Uralo, Himalajo, Everesto, Andoj, Kilimanĝaro, Saharo
• ReVo: Gronlando, Borneo, Madagaskaro, insulo, duoninsulo, insularo, kabo, golfo, markolo, marbordo
• ReVo: ekvatoro, poluso, duonglobo, klimato, landlimo, ĉefurbo, loĝantaro, nordo, oriento, okcidento
• Vikipedio (Esperanto), CC BY-SA 4.0: Suda Oceano, Morta maro, Nilo, Gronlando
• Wikipedia (Engels): Mount Everest (hoogte gemeten door Nepal en China in 2020)