Milieu en klimaat in het Esperanto: woorden en zinnen

In het Esperanto is het milieu medio, het klimaat klimato, vervuiling poluado en recyclen recikligi. De meeste termen zijn opgebouwd uit bekende stammen: energio plus sun- geeft sunenergio „zonne-energie”, en polui plus -ad- geeft poluado. De uitspraakkolom toont de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; dat is altijd de voorlaatste (zie het alfabet).

Elk woord is gecontroleerd in ReVo, het woordenboek Reta Vortaro. Heeft een term geen ReVo-lemma maar is hij de titel van een artikel in de Esperanto-Vikipedio, dan staat in de toelichting „Vikipedio”. Weerwoorden staan op de pagina weer en seizoenen, landschapswoorden op de pagina natuur.

#Milieu en ecologie

#Vervuiling, afval en recycling

#Energie

#Klimaat en de gevolgen

Stormwoorden zoals ŝtormo „storm” en uragano „orkaan” staan op de weerpagina. Voor smeltend ijs gebruik je fandiĝi, door ReVo gedefinieerd als vloeibaar worden door warmte.

#Wat kan ik doen? Dagelijkse handelingen

#Hoe zijn milieuwoorden opgebouwd?

PMEG zegt dat -ad- een voortdurende handeling aangeeft (uzo → uzado „regelmatig gebruik”) en dat re- „opnieuw” betekent en alleen werkt met handelingswoorden (novigi → renovigi). Het paar -ig- en -iĝ- scheidt „iemand doet het” van „het gebeurt vanzelf”: La klimato ŝanĝiĝas, maar Homoj ŝanĝas la klimaton. Daarom zijn zowel klimata ŝanĝo als klimata ŝanĝiĝo in gebruik; zie -ig- en -iĝ-, voorvoegsels, achtervoegsels en woordvorming.

Samenstellingen zetten het hoofdwoord achteraan, net als in het Nederlands: aerpoluo is „luchtvervuiling”, mediprotekto „milieubescherming”. Een verbindings-o is optioneel: ReVo heeft ventenergio en schrijft in een voorbeeld ventoenergio.

#Nuttige zinnen

In de zin met de vuilnisbak laat de accusatief -n na en de beweging naar binnen zien; het Nederlands markeert dat verschil niet. Poluita is het voltooid passief deelwoord van polui.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „milieu” in het Esperanto?

Medio. ReVo definieert het als de fysieke omgeving waarin een levend wezen leeft, en ĉirkaŭaĵo is het gebied rond iets. „Milieubescherming” is mediprotekto.

#Hoe zeg je „klimaatverandering” en „opwarming van de aarde”?

Klimata ŝanĝo, ook klimata ŝanĝiĝo, voor klimaatverandering, en tutmonda varmiĝo voor opwarming van de aarde. Vikipedio heeft artikelen met de titels Klimata ŝanĝo en Tutmonda varmiĝo, en ReVo's voorbeelden gebruiken klimata ŝanĝiĝo en tutmonda varmiĝo.

#Hoe zeg je „recyclen” in het Esperanto?

Recikligi is het werkwoord en recikligo het zelfstandig naamwoord. Je kunt ook reciklado tegenkomen, dat Vikipedio doorverwijst naar Recikligo.

#Hoe zeg je „energie besparen” in het Esperanto?

Ŝpari energion. Het tegengestelde is malŝpari „verspillen”, en het zelfstandig naamwoord voor energiebesparing is energiŝparo.

#Bronnen

• ReVo: medio, ĉirkaŭaĵo, naturo, ekologio, ekosistemo, biodiverseco, specio, formorti, naturrezervejo, mediprotekto, naturprotekto
• ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo, rubo, rubujo, forĵetaĵo, plasto, recikligi, kompoŝto
• ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio, elektro, sunpanelo, karbo, nafto, tergaso, forcejgaso, bruligaĵo, brulego
• ReVo: klimato, forceja efiko, karbondioksido, ozono, marnivelo, inundo, senarbarigo, fandiĝi, sekiĝi, sekego (voorbeeld), arbarbrulego (voorbeeld)
• ReVo: ŝpari, malŝpari, malŝalti, apartigi, bicikli, planti, varmigi, malpurigi
• PMEG: AD, RE
• Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: Mediprotekto, Minacata specio, Recikligo, Klimata ŝanĝo, Tutmonda varmiĝo, Fosilia brulaĵo, Ventoturbino, Trosekeco, Dezertiĝado, Rearbarigo, Energiŝparo, Publika transporto