İfadeler
Esperanto’da çevre ve iklim: kelimeler ve ifadeler
Kirlilik, atık, enerji ve iklim kelimeleri ile bunları kuran kelime parçaları: recikligi’deki re- ya da varmiĝi’deki -iĝ- gibi.
Esperanto’da çevre medio, iklim klimato, kirlilik poluado, geri dönüştürmek ise recikligi’dir. Terimlerin çoğu bildik köklerden kurulur: energio ile sun- birleşince sunenergio “güneş enerjisi” olur, polui ile -ad- birleşince poluado. Okunuş sütunu vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir; vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir (bkz. alfabe).
Her kelime, Reta Vortaro sözlüğü ReVo’da kontrol edildi. ReVo’da maddesi olmayan ama Esperanto Vikipedio’da madde başlığı olan terimlerde Not sütunu “Vikipedio” der. Hava durumu kelimeleri hava ve mevsimler sayfasında, manzara kelimeleri doğa sayfasındadır.
Türkçedeki “çevre” kelimesi hem medio “canlıyı saran ortam” hem de ĉirkaŭaĵo “bir şeyin etrafındaki bölge” anlamına gelir; Esperanto bu ikisini ayırır. Türkçedeki “yenilenebilir” kelimesi ise Esperanto’daki renovigebla ile (-ebl- = -ebilir) neredeyse birebir örtüşür.
Çevre ve ekoloji
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| çevre | medio | me-Dİ-o | ReVo: canlıyı saran fiziksel ortam; ikinci anlam bir kişinin toplumsal koşullarıdır |
| çevre, civar | ĉirkaŭaĵo | çir-kau-A-jo | Bir şeyin etrafındaki bölge: la ĉirkaŭaĵo de la lago “gölün çevresi” |
| doğa, doğal | naturo, natura | na-TU-ro, na-TU-ra | ReVo: kendiliğinden var olan, insan yapımı olmayan her şey |
| ekoloji, ekolojik | ekologio, ekologia | e-ko-lo-Gİ-o, e-ko-lo-Gİ-a | ReVo: canlıların ve çevrelerinin birbirini nasıl etkilediğini inceleyen bilim; ilgili kelime ekosistemo |
| biyolojik çeşitlilik | biodiverseco | bi-o-di-ver-SE-tso | ReVo: canlı türlerinin ve yaşam ortamlarının çeşitliliği |
| tehdit altındaki tür | minacata specio, endanĝerigita specio | mi-na-TSA-ta spe-TSİ-o, en-dan-ce-ri-Gİ-ta spe-TSİ-o | Vikipedio’nun madde başlığı Minacata specio, buna endanĝerigita specio da denir; specio ReVo’da var |
| soyu tükenmek | formorti | for-MOR-ti | ReVo: ölerek ortadan kalkmak, özellikle bir tür için |
| doğa koruma alanı | naturrezervejo | na-tur-re-zer-VE-yo | ReVo: tarımı, sanayiyi ve diğer insan faaliyetlerini yasanın sınırladığı arazi |
| çevre koruma | mediprotekto | me-di-pro-TEK-to | ReVo bunu naturprotekto ile açıklar; Vikipedio, insanların cansız çevresiyle (su, hava, yapılar) ilgili olduğunu söyler |
| doğa koruma | naturprotekto | na-tur-pro-TEK-to | ReVo: doğayı zarar görmeden ve kirletilmeden korumaya yönelik çaba |
Kirlilik, atık ve geri dönüşüm
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| kirlilik | poluado, poluo | po-lu-A-do, po-LU-o | ReVo: poluado kirletme eylemi, poluo eylem ve sonucu; fiil polui |
| hava kirliliği | aerpoluo | a-er-po-LU-o | ReVo; aero + poluo |
| su kirliliği | akvopoluo | ak-vo-po-LU-o | ReVo; ayrıca brupoluo “gürültü kirliliği” ve lumpoluo “ışık kirliliği” |
| çöp, atık | rubo | RU-bo | ReVo’nun 2. anlamı: atılan şeyler (1. anlamı moloz) |
| çöp kutusu | rubujo | ru-BU-yo | rubo + -uj- “kap” |
| plastik | plasto | PLAS-to | ReVo: sentetik bir polimer malzeme |
| geri dönüştürmek | recikligi | re-tsi-KLİ-gi | ReVo: kullanılmış malzemeyi yeni malzemeye çevirmek; re- + ciklo “döngü” + -ig- |
| geri dönüşüm | recikligo | re-tsi-KLİ-go | Vikipedio’nun madde başlığı; reciklado ona yönlendirir |
| kompost | kompoŝto | kom-POŞ-to | ReVo: çürümüş bitkilerden oluşan verimli toprak |
| yeniden kullanmak | reuzi | re-U-zi | re- + uzi; ReVo’da kendi maddesi yok |
Enerji
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| enerji | energio | e-ner-Gİ-o | ReVo’nun 2. anlamı: iş yapabilme yeteneği olan fiziksel nicelik |
| elektrik | elektro | e-LEK-tro | ReVo; sıfatı elektra |
| fosil yakıt | fosilia brulaĵo | fo-si-Lİ-a bru-LA-jo | Vikipedio’nun madde başlığı, fosilia bruligaĵo da denir; ReVo’daki fosilia energio gaz, kömür ya da petrol ürünlerinin yakılmasıyla elde edilen enerjidir |
| kömür, petrol, doğal gaz | karbo, nafto, tergaso | KAR-bo, NAF-to, ter-GA-so | ReVo; nafto ham petroldür, tergaso ağırlıklı olarak metandır |
| yenilenebilir enerji | renoviĝanta energio | re-no-vi-CAN-ta e-ner-Gİ-o | ReVo; örneğinde renovigebla energio da geçer |
| güneş enerjisi | sunenergio | su-ne-ner-Gİ-o | ReVo; Vikipedio ayrıca suna energio yazar |
| güneş paneli | sunpanelo | sun-pa-NE-lo | ReVo: enerji sağlayan güneş pilli levha |
| rüzgâr enerjisi | ventenergio, ventoenergio | ven-te-ner-Gİ-o, ven-to-e-ner-Gİ-o | ReVo birincisini verir, ikincisini bir örnekte kullanır; Vikipedio’nun başlığı Ventoenergio |
| rüzgâr türbini | ventoturbino | ven-to-tur-Bİ-no | Vikipedio’nun madde başlığı; ayrıca ventelektrejo |
İklim ve etkileri
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| iklim | klimato | kli-MA-to | ReVo: bir bölgenin bütün atmosfer ve hava koşulları |
| iklim değişikliği | klimata ŝanĝo, klimata ŝanĝiĝo | kli-MA-ta ŞAN-co, kli-MA-ta şan-Cİ-co | Vikipedio’nun başlığı Klimata ŝanĝo; ReVo’nun örneklerinde klimata ŝanĝiĝo ve klimatŝanĝiĝo geçer |
| küresel ısınma | tutmonda varmiĝo | tut-MON-da var-Mİ-co | Vikipedio’nun madde başlığı; ReVo’nun örneklerinde de geçer |
| sera etkisi | forceja efiko | for-TSE-ya e-Fİ-ko | ReVo: cam gibi bir engelin ısıyı içeri alıp dışarı bırakmaması nedeniyle oluşan ısınma |
| karbondioksit | karbondioksido | kar-bon-di-ok-Sİ-do | ReVo; Vikipedio’nun başlığı Karbona dioksido. Sera gazı ReVo’da forcejgaso |
| ozon tabakası | ozontavolo | o-zon-ta-VO-lo | ReVo’nun örneği; Vikipedio’nun başlığı Ozona tavolo |
| deniz seviyesi | marnivelo | mar-ni-VE-lo | ReVo |
| kuraklık | trosekeco, sekego | tro-se-KE-tso, se-KE-go | Vikipedio’nun başlığı Trosekeco; ReVo’nun örneğinde sekego geçer |
| sel, su baskını | inundo | i-NUN-do | ReVo; fiil inundi |
| orman yangını | arbarbrulego | ar-bar-bru-LE-go | ReVo’nun örneklerinde kullanılır; arbaro + brulego “büyük yangın” |
| ormansızlaşma | senarbarigo | sen-ar-ba-Rİ-go | ReVo: geniş bir bölgedeki ormanların yok edilmesi |
| çölleşme | dezertiĝado | de-zer-ti-CA-do | Vikipedio’nun madde başlığı; dezerto + -iĝ- + -ad- |
ŝtormo “fırtına” ve uragano “kasırga” gibi kelimeler hava durumu sayfasındadır. Buzların erimesi için fandiĝi kullanılır; ReVo bunu ısı yoluyla sıvılaşmak olarak tanımlar.
Ne yapabilirim? Günlük davranışlar
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| tasarruf etmek, idareli kullanmak | ŝpari | ŞPA-ri | ReVo’nun 2. anlamı: ölçülü ve dikkatli kullanmak; ŝpari energion; karşıtı malŝpari “israf etmek”; enerji tasarrufu energiŝparo (Vikipedio) |
| kapatmak (elektrik) | malŝalti | mal-ŞAL-ti | ReVo: bir elektrik devresini açmak |
| ayırmak, ayrıştırmak | apartigi | a-par-Tİ-gi | ReVo: ayrı bir yere koymak; apartigi la rubon “çöpü ayrıştırmak” |
| bisiklete binmek | bicikli | bi-TSİ-kli | ReVo: biciklo ile yolculuk etmek |
| toplu taşıma | publika transporto | pu-BLİ-ka trans-POR-to | Vikipedio’nun madde başlığı; bkz. şehir ve ulaşım |
| dikmek (ağaç, bitki) | planti | PLAN-ti | ReVo: bir bitkiyi büyümeye devam etsin diye toprağa koymak; plantado de arboj “ağaç dikimi” |
Çevre kelimeleri nasıl kurulur?
| Kelime parçası | Anlam | Örnekler |
|---|---|---|
| -ad- | süren ya da tekrarlanan eylem | poluado kirlilik, dezertiĝado çölleşme |
| -iĝ- | olmak, -leşmek | varmiĝi ısınmak, sekiĝi kurumak, fandiĝi erimek, ŝanĝiĝi değişmek (kendiliğinden) |
| -ig- | yapmak, -tmak | varmigi ısıtmak, sekigi kurutmak, malpurigi kirletmek, recikligi |
| re- | yeniden | recikligi, reuzi, rearbarigo, renoviĝanta “kendini yenileyen” |
| mal- | karşıtı | malŝpari israf etmek, malpurigi, malpliiĝi azalmak |
| sen- | -siz | senarbarigo, senpolua “kirletilmemiş” |
| -aĵ- | somut bir şey | poluaĵo kirletici, forĵetaĵo atılmış şey, bruligaĵo yakıt |
PMEG’e göre -ad- süren eylemi gösterir (uzo → uzado “düzenli kullanım”), re- ise “yeniden” anlamına gelir ve yalnızca eylem bildiren kelimelerle çalışır (novigi → renovigi). -ig- ile -iĝ- çifti “biri yapar” ile “kendiliğinden olur” arasındaki ayrımı yapar: La klimato ŝanĝiĝas, ama Homoj ŝanĝas la klimaton. Klimata ŝanĝo ile klimata ŝanĝiĝo’nun ikisi de kullanılmasının nedeni budur; bkz. -ig- ve -iĝ-, ön ekler, son ekler ve kelime türetme.
Türkçede de benzer bir ayrım vardır: “ısınmak” kendiliğinden olur, “ısıtmak” birinin işidir. Esperanto’da bunlar varmiĝi ve varmigi’dir. Türkçedeki “çölleşme”, “kentleşme” gibi -leş- ile kurulan kelimeler de -iĝ- ile kurulanlara benzer: dezertiĝado.
Birleşik kelimelerde ana kelime sonda durur: aerpoluo “hava kirliliği”, mediprotekto “çevre koruma”. Araya giren -o- isteğe bağlıdır: ReVo’da ventenergio vardır ve bir örnekte ventoenergio yazılır.
Faydalı cümleler
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Ni devas protekti la naturon. | Doğayı korumalıyız. |
| Ni devas ŝpari energion kaj akvon. | Enerjiden ve sudan tasarruf etmeliyiz. |
| Ni apartigas paperon, vitron kaj plaston de la alia rubo. | Kâğıdı, camı ve plastiği öteki çöpten ayırıyoruz. |
| Mi forĵetas la rubon en la rubujon. | Çöpü çöp kutusuna atıyorum. |
| Oni povas recikligi vitron, paperon kaj metalon. | Cam, kâğıt ve metal geri dönüştürülebilir. |
| Mi malŝaltas la lumon, kiam mi eliras el la ĉambro. | Odadan çıkarken ışığı kapatıyorum. |
| Mi biciklas al la laboro kaj uzas publikan transporton, kiam pluvas. | İşe bisikletle gidiyorum, yağmur yağınca toplu taşımayı kullanıyorum. |
| Ni plantis dek arbojn en la parko. | Parka on ağaç diktik. |
| La klimato ŝanĝiĝas, kaj la glaĉeroj fandiĝas. | İklim değişiyor ve buzullar eriyor. |
| Sunpaneloj kaj ventoturbinoj produktas elektron sen fosilia brulaĵo. | Güneş panelleri ve rüzgâr türbinleri fosil yakıt kullanmadan elektrik üretir. |
| La aero en la urbo estas poluita. | Şehirdeki hava kirli. |
| Post la forta pluvo la rivero inundis la vilaĝon. | Şiddetli yağmurdan sonra nehir köyü su bastı. |
Çöp kutusu cümlesinde en’den sonraki belirtme eki -n, kutunun içine doğru hareketi gösterir. Poluita, polui fiilinin geçmiş edilgen ortacıdır.
Sık sorulan sorular
Esperanto’da “çevre” nasıl denir?
Medio. ReVo bunu bir canlının içinde yaşadığı fiziksel ortam olarak tanımlar; ĉirkaŭaĵo ise bir şeyin etrafındaki alandır. “Çevre koruma” mediprotekto’dur.
Esperanto’da “iklim değişikliği” ve “küresel ısınma” nasıl denir?
İklim değişikliği için klimata ŝanĝo, ayrıca klimata ŝanĝiĝo; küresel ısınma için tutmonda varmiĝo. Vikipedio’da Klimata ŝanĝo ve Tutmonda varmiĝo başlıklı maddeler vardır; ReVo’nun örneklerinde de klimata ŝanĝiĝo ve tutmonda varmiĝo geçer.
Esperanto’da “geri dönüştürmek” nasıl denir?
Recikligi fiil, recikligo addır. Ayrıca reciklado biçimini de görebilirsiniz; Vikipedio onu Recikligo maddesine yönlendirir.
Esperanto’da “enerji tasarrufu yapmak” nasıl denir?
Ŝpari energion. Karşıtı malŝpari “israf etmek”tir; enerji tasarrufu için ad energiŝparo’dur.
Kaynaklar
- ReVo: medio, ĉirkaŭaĵo, naturo, ekologio, ekosistemo, biodiverseco, specio, formorti, naturrezervejo, mediprotekto, naturprotekto
- ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo, rubo, rubujo, forĵetaĵo, plasto, recikligi, kompoŝto
- ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio, elektro, sunpanelo, karbo, nafto, tergaso, forcejgaso, bruligaĵo, brulego
- ReVo: klimato, forceja efiko, karbondioksido, ozono, marnivelo, inundo, senarbarigo, fandiĝi, sekiĝi, sekego (örnek), arbarbrulego (örnek)
- ReVo: ŝpari, malŝpari, malŝalti, apartigi, bicikli, planti, varmigi, malpurigi
- PMEG: AD, RE
- Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: Mediprotekto, Minacata specio, Recikligo, Klimata ŝanĝo, Tutmonda varmiĝo, Fosilia brulaĵo, Ventoturbino, Trosekeco, Dezertiĝado, Rearbarigo, Energiŝparo, Publika transporto
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.