İfadeler
Esperanto’da şehir, yol tarifi ve ulaşım
Yerleri ve taşıtları adlandırın, iri ile veturi arasında seçim yapın ve -n ekiyle “bulunduğunuz yer” anlamını “gittiğiniz yer” anlamına dönüştürün.
Şehir urbo, sokak strato’dur; ortalıkta iri “gitmek” ya da veturi “taşıtla gitmek” ile dolaşırsınız. Yönler zarftır: dekstre “sağda”, dekstren “sağa” demektir, çünkü -n eki hareketi gösterir. Bu sayfa, bilet, istasyon ve ilk yön ifadelerini kapsayan seyahat ifadeleri sayfasındaki ulaşım bölümüne şehir kelimelerini ve yönleri ekler. Okunuş sütunu kelimeleri hecelere böler ve vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir; harfler Türkçe yazımla verilmiştir (bkz. alfabe).
Şehirdeki yerler
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| şehir, kent | urbo | UR-bo | |
| kasaba | urbeto | ur-BE-to | -et- “küçük” |
| köy | vilaĝo | vi-LA-co | |
| başkent | ĉefurbo | çe-FUR-bo | ĉef- “ana, baş” |
| şehir merkezi | urbocentro, centro | ur-bo-TSEN-tro, TSEN-tro | |
| mahalle, semt | kvartalo | kvar-TA-lo | |
| sokak, cadde | strato | STRA-to | |
| meydan | placo | PLA-tso | |
| köprü | ponto | PON-to | |
| kavşak, dörtyol | vojkruciĝo | voy-kru-TSİ-co | |
| trafik ışığı | semaforo | se-ma-FO-ro | ReVo trafiklumo’yu da listeler |
| park | parko | PAR-ko | |
| banka | banko | BAN-ko | |
| postane | poŝtoficejo | poş-to-fi-TSE-yo | |
| ibadethane | preĝejo | pre-CE-yo | preĝi “dua etmek”; cami moskeo, kilise kirko, sinagog ise sinagogo’dur |
| müze | muzeo | mu-ZE-o | |
| hastane | hospitalo | hos-pi-TA-lo | |
| eczane | apoteko | a-po-TE-ko | |
| süpermarket | superbazaro | su-per-ba-ZA-ro | super- + bazaro “çarşı, pazar” |
Pek çok ad -ej- “yer” ile kurulur: preĝi’den preĝejo, halti “durmak”tan haltejo, buso + haltejo ile bushaltejo “otobüs durağı”. Flug- “uçuş” + haveno “liman” ise flughaveno, yani “havalimanı”dır. Türkçedeki “-hane” (posta·ne, hasta·ne, ecza·ne) de bu işi görür. Bkz. kelime türetme.
Taşıtlar ve toplu taşıma
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| araba | aŭto | AU-to | aŭtomobilo’nun kısaltması |
| otobüs | buso | BU-so | aŭtobuso’nun kısaltması |
| tren | trajno | TRAY-no | |
| tramvay | tramo | TRA-mo | |
| metro | metroo | me-TRO-o | |
| bisiklet | biciklo | bi-TSİ-klo | biciklisto “bisikletçi” |
| taksi | taksio | tak-Sİ-o | |
| uçak | aviadilo | a-vi-a-Dİ-lo | aviado “havacılık” + -il- “alet” |
| gemi | ŝipo | Şİ-po | |
| tren istasyonu, gar | stacidomo | sta-tsi-DO-mo |
Aŭtobuso, aviadilo ve taksio, Fundamento’nun özgün kelime listesinden değil, Akademi’nin Resmî Eklemeleri’nden gelir.
Hareket fiilleri
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Örnek |
|---|---|---|---|
| gitmek | iri | İ-ri | Mi iras al la parko. – Parka gidiyorum. |
| taşıtla gitmek | veturi | ve-TU-ri | Ni veturas per trajno. – Trenle gidiyoruz. |
| yürümek | piediri | pi-e-Dİ-ri | Mi iras piede. – Yürüyerek gidiyorum. |
| uçmak | flugi | FLU-gi | Mia fratino flugas al Romo. – Kız kardeşim Roma’ya uçuyor. |
| varmak | alveni | al-VE-ni | Ni alvenos en Parizo je la deka. – Saat onda Paris’e varacağız. |
| ayrılmak, yola çıkmak | foriri | fo-Rİ-ri | La buso foriras de la stacidomo. – Otobüs istasyondan kalkıyor. |
| karşıya geçmek, geçmek | transiri | tran-Sİ-ri | Ni transiras la ponton. – Köprüden geçiyoruz. |
| girmek, çıkmak | eniri, eliri | e-Nİ-ri, e-Lİ-ri | Ŝi eniras en la muzeon. – Müzeye giriyor. |
Iri genel fiildir. ReVo onu uzuvlarla ya da bir taşıtla yer değiştirmek diye tanımlar; veturi’yi ise yürümeden, bir araçla taşınarak gitmek diye. Dolayısıyla Li iros per buso “Otobüsle gidecek” doğrudur; veturi yolculuğu vurgular. Taşıtı per ile belirtin: per buso, per trajno, per biciklo. Türkçede bu işi “otobüsle”, “trenle” gibi vasıta eki “-la/-le” görür. al- ön eki varışı, for- ayrılışı verir; bkz. ön ekler.
Sağ, sol ve düz ileri
| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| sağda | dekstre | DEKS-tre | Konum: La banko estas dekstre. – Banka sağda. |
| sağa | dekstren | DEKS-tren | Hareket: Iru dekstren. – Sağa gidin. |
| solda | maldekstre | mal-DEKS-tre | mal- karşıtını verir |
| sola | maldekstren | mal-DEKS-tren | |
| düz, dosdoğru | rekte | REK-te | -n yok: Iru rekte. – Düz gidin. |
| ileri, geri | antaŭen, malantaŭen | an-TAU-en, ma-lan-TAU-en | rekte antaŭen “dosdoğru ileri” |
| geri (geldiğiniz yoldan) | reen | RE-en | tien kaj reen “oraya ve geri”; returne aynı anlamdadır |
| yukarı, aşağı | supren, malsupren | SU-pren, mal-SU-pren | |
| yakın, uzak | proksime, malproksime | prok-Sİ-me, mal-prok-Sİ-me | proksime de la parko “parkın yakınında” |
Sıfatlar dekstra ve maldekstra’dır: sur la dekstra flanko “sağ tarafta”. Reen’deki -n düşürülemez, çünkü ree “yeniden” demektir. Yer için bir, yön için bir biçim veren aynı çift tie ve tien, kie ve kien, hejme ve hejmen için de geçerlidir; bkz. zarflar ve korelatifler.
Kuzey, güney, doğu ve batı
| Türkçe | İsim | Okunuş | Konum (-e) | Yön (-en) |
|---|---|---|---|---|
| kuzey | nordo | NOR-do | norde | norden |
| güney | sudo | SU-do | sude | suden |
| doğu | oriento | o-ri-EN-to | oriente | orienten |
| batı | okcidento | ok-tsi-DEN-to | okcidente | okcidenten |
“…’nin kuzeyinde” için norde de kullanın: La parko estas norde de la centro. – “Park merkezin kuzeyindedir.” Hareket için -en gerekir: Ni veturas norden. – “Kuzeye doğru gidiyoruz.” İsimler bölgeleri adlandırır: en la nordo de la lando “ülkenin kuzeyinde”.
Yanında, karşısında, arkasında
| Esperanto | Türkçe | Okunuş | Örnek |
|---|---|---|---|
| apud | yanında | A-pud | apud la parko |
| kontraŭ | karşısında | KON-trau | kontraŭ la banko |
| antaŭ | önünde | AN-tau | antaŭ la muzeo |
| malantaŭ | arkasında | ma-LAN-tau | malantaŭ la preĝejo |
| inter | arasında | İN-ter | inter la ponto kaj la placo |
| ĉe | -de, yanında | ÇE | ĉe la semaforo |
| ĝis | -e kadar | CİS | ĝis la ponto |
Türkçede yer bildiren kelimeler ismin ardından gelir (“parkın yanında”); Esperanto’da ise edat isimden önce gelir: apud la parko. Daha fazlası edatlar sayfasında.
Yol sormak
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Pardonu, kie estas la apoteko? | Affedersiniz, eczane nerede? |
| Kiel mi iru al la muzeo? | Müzeye nasıl gidebilirim? |
| Ĉu la banko estas proksime? | Banka yakın mı? |
| Kien iras ĉi tiu tramo? | Bu tramvay nereye gidiyor? |
Kiel mi iru? kelimesi kelimesine “Nasıl gideyim?” diye sorar: -u eki istenci anlatır, tıpkı Türkçedeki “gideyim” gibi. PMEG, Ĉu ni iru…? gibi bir sorunun çoğu zaman kibar bir öneri işlevi gördüğünü belirtir.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Iru rekte antaŭen ĝis la ponto. | Köprüye kadar dosdoğru gidin. |
| Turniĝu dekstren ĉe la dua strato. | İkinci sokaktan sağa dönün. |
| Ĉe la semaforo turniĝu maldekstren. | Trafik ışığında sola dönün. |
| Transiru la straton kaj iru maldekstren. | Caddeyi geçin ve sola gidin. |
| La muzeo estas apud la parko, kontraŭ la banko. | Müze parkın yanında, bankanın karşısında. |
| Ĝi ne estas malproksime. Vi estos tie post kvin minutoj. | Uzak değil. Beş dakika sonra orada olursunuz. |
Dua “ikinci” bir sıra sayısıdır, du’dan -a ile kurulur; bkz. sayılar. Dönmek için ReVo yön değiştirmeye karşılık turniĝi ve sin turni “kendini çevirmek” verir; yalın turni ise anahtar gibi bir şeyi çevirmek demektir.
Neden “en la urbon”? -n ile yön
| Yer (-n yok) | Yön (-n) |
|---|---|
| Mi estas en la urbo. – Şehirdeyim. | Mi iras en la urbon. – Şehrin içine gidiyorum. |
| La infanoj kuras en la parko. – Çocuklar parkta koşuyor. | La infanoj kuras en la parkon. – Çocuklar parka koşuyor. |
| Li estas hejme. – O evde. | Li iras hejmen. – O eve gidiyor. |
| Kie vi estas? – Neredesiniz? | Kien vi iras? – Nereye gidiyorsunuz? |
Türkçede de yer ile yön ayrı ekle gösterilir: “şehirde” (bulunma durumu) ve “şehre” (yönelme durumu). Esperanto’da bu ayrımı edatın kendisi değil, ismin sonuna eklenen -n yapar.
“Şehre gidiyorum” demenin dört yolu vardır:
| Esperanto | Nasıl çalışır |
|---|---|
| Mi iras al la urbo. | al edatı zaten “-e” demektir, bu yüzden -n yok. Olağan seçim. |
| Mi iras en la urbon. | Şehrin içine: yer edatı + -n. |
| Mi iras urben. | urbe “şehirde” yer zarfı + -n. |
| Mi veturos Parizon. | Ad + -n, Fundamento’daki gibi. PMEG bunu seyrek ve neredeyse eskimiş sayar; normal olan al Parizo’dur. |
Yönü kendileri gösteren al, ĝis, el ve de edatlarından sonra asla -n eklemeyin: ĝis la ponto, el la urbo. Alveni ile PMEG hem alveni en Parizo hem de alveni en Parizon biçimini kabul eder. Tüm kurallar belirtme durumu sayfasındadır.
Sık sorulan sorular
Esperanto’da “şehir” nasıl denir?
Urbo. Küçük şehir urbeto, başkent ĉefurbo, köy vilaĝo’dur.
Esperanto’da iri ile veturi arasındaki fark nedir?
Iri yürüyerek ya da taşıtla “gitmek”tir. Veturi ise araba, tren ya da gemi gibi bir taşıtın taşımasıyla gitmek demektir: veturi per trajno.
Esperanto’da sağ ve sol nasıl denir?
Maldekstre ve dekstre bir şeyin nerede olduğunu, maldekstren ve dekstren ise nereye gidileceğini söyler. Sıfatlar maldekstra ve dekstra’dır.
Esperanto’da yol tarifi nasıl sorulur?
Pardonu, kiel mi iru al…? – “Affedersiniz, …’e nasıl gidebilirim?” deyin. Ardından Ĉu ĝi estas malproksime? – “Uzak mı?” diye sorun.
Esperanto’da kuzey, güney, doğu ve batı nasıl denir?
Nordo, sudo, oriento ve okcidento. Yön için -en (norden “kuzeye”), konum için -e (norde de la urbo “şehrin kuzeyinde”) ekleyin.
Kaynaklar
- PMEG: N-finaĵo por direkto
- PMEG: Vola modo, U-finaĵo
- ReVo, yerler: urbo, vilaĝo, kvartalo, strato, placo, ponto, semaforo, parko, banko, poŝto, preĝi, muzeo, hospitalo, apoteko, bazaro
- ReVo, taşıtlar: aŭto, buso, trajno, tramo, metroo, biciklo, taksio, aviadilo, ŝipo, haveno, stacio
- ReVo, fiiller ve yönler: iri, veturi, flugi, alveni, turni, dekstra, rekta, nordo, sudo, oriento, okcidento
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.