Miasto, kierunki i transport po esperancku: słownictwo

Miasto to urbo, ulica – strato, a po mieście poruszasz się czasownikiem iri – „iść, jechać” albo veturi – „jechać pojazdem”. Kierunki są przysłówkami: dekstre znaczy „po prawej”, a dekstren – „w prawo”, bo końcówka -n oznacza ruch. Ta strona dodaje słownictwo miejskie i kierunki do tabeli „Przemieszczanie się” ze strony zwroty w podróży, na której są bilety, dworce i pierwsze zwroty o drodze. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Miejsca w mieście

Wiele nazw używa -ej- „miejsce”: z preĝi powstaje preĝejo, z halti – „zatrzymać się” haltejo, a buso + haltejo to bushaltejo. Flug- „lot” + haveno „port” daje flughaveno – „lotnisko”. Polskie końcówki „-arnia”, „-elnia” i „-ownia” (piekarnia, czytelnia, pracownia) pełnią podobną rolę. Zobacz słowotwórstwo.

#Pojazdy i komunikacja miejska

Aŭtobuso, aviadilo i taksio pochodzą z Oficjalnych Dodatków Akademii, a nie z pierwotnej listy słów Fundamento.

#Czasowniki ruchu

Iri to czasownik ogólny. ReVo definiuje go jako poruszanie się kończynami lub w pojeździe, a veturi jako przemieszczanie się bez chodzenia, niesionym jakimś środkiem. Dlatego Li iros per buso – „Pojedzie autobusem” jest poprawne, a veturi podkreśla samą jazdę. Pojazd nazywa się z przyimkiem per: per buso, per trajno, per biciklo. Przedrostek al- daje przybycie, a for- odejście; zob. przedrostki.

Polak odruchowo rozdziela „iść” i „jechać”. Po esperancku iri obejmuje oba ruchy, a veturi odpowiada polskiemu „jechać”, więc „jadę autobusem” to Mi iras per buso albo Mi veturas per buso.

#Lewo, prawo i prosto

Przymiotniki to dekstra i maldekstra: sur la dekstra flanko – „po prawej stronie”. W reen nie można pominąć -n, bo ree znaczy „ponownie”. Taka sama para – forma na miejsce i forma na kierunek – działa w tie i tien, kie i kien, hejme i hejmen; zob. przysłówki i słowa tabelowe.

Polskie „po prawej” i „w prawo” to właśnie ta para: różnicę niosą u nas przyimki i przypadki, a po esperancku końcówka -n. „Lewy” to dosłownie „nie-prawy”: mal·dekstra.

#Północ, południe, wschód i zachód

Dla „na północ od” użyj norde de: La parko estas norde de la centro. – „Park jest na północ od centrum.” Dla ruchu użyj -en: Ni veturas norden. – „Jedziemy na północ.” Rzeczowniki nazywają regiony: en la nordo de la lando – „na północy kraju”.

Polskie „północ” i „południe” znaczą też porę doby. Po esperancku to osobne słowa: noktomezo – „północ (godzina 24)” i tagmezo – „południe (godzina 12)”; zob. godziny i daty.

#Obok, naprzeciwko, za

Więcej o przyimkach. Polskie „za” ma wiele znaczeń (za domem, za godzinę, za pieniądze); w znaczeniu „z tyłu” po esperancku mów malantaŭ. Z kolei kontraŭ znaczy i „naprzeciwko”, i „przeciw”, jak polskie „naprzeciw” i „przeciw” o wspólnym rdzeniu.

#Pytanie o drogę

Kiel mi iru? dosłownie pyta „Jak mam iść?”: końcówka -u wyraża wolę, a PMEG zauważa, że pytanie typu Ĉu ni iru…? często działa jak uprzejma propozycja.

Dua „drugi” to liczebnik porządkowy, utworzony od du z końcówką -a; zob. liczebniki. Na skręcanie ReVo podaje turniĝi i sin turni – „obrócić się” przy zmianie kierunku, a samo turni oznacza obracanie czegoś, na przykład klucza.

#Dlaczego „en la urbon”? Kierunek z końcówką -n

Polak zna tę różnicę z własnego języka: „w parku” (gdzie?) i „do parku” (dokąd?) różnią się przyimkiem i przypadkiem. Po esperancku przyimek zostaje ten sam, a ruch zaznacza -n.

„Jadę do miasta” można powiedzieć po esperancku na cztery sposoby:

Nigdy nie dodawaj -n po al, ĝis, el ani de, które same wskazują kierunek: ĝis la ponto, el la urbo. Polskie „do miasta” wymaga zmiany końcówki rzeczownika, więc łatwo odruchowo dodać -n także po al; nie rób tego, bo al samo wystarcza. Przy alveni PMEG dopuszcza zarówno alveni en Parizo, jak i alveni en Parizon. Pełne zasady są na stronie o bierniku.

#Pułapki dla mówiących po polsku

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „miasto” po esperancku?

Urbo. Miasteczko to urbeto, stolica – ĉefurbo, a wieś – vilaĝo.

#Czym różni się iri od veturi?

Iri to „iść” albo „jechać” pieszo lub pojazdem. Veturi znaczy jechać niesionym przez pojazd, jak samochód, pociąg czy statek: veturi per trajno.

#Jak powiedzieć „w lewo” i „w prawo” po esperancku?

Maldekstren i dekstren mówią, dokąd iść; maldekstre i dekstre – gdzie coś jest. Przymiotniki to maldekstra i dekstra.

#Jak zapytać o drogę po esperancku?

Powiedz Pardonu, kiel mi iru al…? – „Przepraszam, jak dojść do…?” Dodaj Ĉu ĝi estas malproksime? – „Czy to daleko?”

#Jak powiedzieć północ, południe, wschód i zachód po esperancku?

Nordo, sudo, oriento i okcidento. Dodaj -en dla kierunku (norden – „na północ”) i -e dla położenia (norde de la urbo – „na północ od miasta”).

#Źródła

• PMEG: N-finaĵo por direkto
• PMEG: Vola modo, U-finaĵo
• ReVo, miejsca: urbo, vilaĝo, kvartalo, strato, placo, ponto, semaforo, parko, banko, poŝto, preĝi, muzeo, hospitalo, apoteko, bazaro
• ReVo, pojazdy: aŭto, buso, trajno, tramo, metroo, biciklo, taksio, aviadilo, ŝipo, haveno, stacio
• ReVo, czasowniki i kierunki: iri, veturi, flugi, alveni, turni, dekstra, rekta, nordo, sudo, oriento, okcidento
• Wikipedia (pl): Mikrobus, Bicykl, Kwartał, Semafor (kolejnictwo)