Urbo, direktoj kaj transporto en Esperanto

La finaĵo -n montras direkton de movo: dekstre signifas „sur la dekstra flanko”, dekstren „al la dekstra flanko”. Ĉi tiu paĝo nomas urbajn lokojn (urbo, strato, placo) kaj veturilojn, distingas iri de veturi („iri portate de veturilo”) kaj montras, kiel demandi pri la vojo. Ĝi aldonas urbajn vortojn kaj direktojn al la tabelo „Transporto kaj direktoj” en vojaĝaj frazoj, kiu kovras biletojn, stacidomojn kaj la unuajn direktajn frazojn. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Lokoj en la urbo

Multaj nomoj uzas -ej- „loko”: preĝi donas preĝejo, halti „ĉesi moviĝi” donas haltejo, kaj buso + haltejo donas bushaltejo. Flug- „flugado” + haveno donas flughaveno, havenon por aviadiloj. Vidu vortfaradon.

#Veturiloj kaj publika transporto

Aŭtobuso, aviadilo kaj taksio venas el Oficialaj Aldonoj de la Akademio, ne el la originala vortlisto de la Fundamento.

#Verboj de movo

Iri estas la ĝenerala verbo. ReVo difinas ĝin kiel moviĝon per la membroj aŭ per veturilo, kaj veturi kiel iron sen piediri, portate de iu rimedo. Do Li iros per buso estas ĝusta, kaj veturi emfazas la veturadon. La veturilon oni nomas per per: per buso, per trajno, per biciklo. La prefikso al- donas alvenon kaj for- foriron; vidu prefiksojn.

#Maldekstre, dekstre kaj rekte

La adjektivoj estas dekstra kaj maldekstra: sur la dekstra flanko. En reen la -n ne povas fali, ĉar ree signifas „denove”. La sama paro, unu formo por loko kaj unu por direkto, funkcias ĉe tie kaj tien, kie kaj kien, hejme kaj hejmen; vidu adverbojn kaj tabelvortojn.

#Nordo, sudo, oriento kaj okcidento

Por loko norde de io uzu norde de: La parko estas norde de la centro. Por movo uzu -en: Ni veturas norden. La substantivoj nomas regionojn: en la nordo de la lando.

#Apud, kontraŭ, malantaŭ

Pli pri prepozicioj.

#Demandi pri la vojo

Kiel mi iru? demandas, kiel mi devus iri: la finaĵo -u esprimas volon, kaj PMEG notas, ke demando kiel Ĉu ni iru…? ofte funkcias kiel ĝentila propono.

Dua estas ordinala numeralo, formita el du per -a; vidu numeralojn. Por ŝanĝi direkton ReVo donas turniĝi kaj sin turni, dum simpla turni signifas turni ion, ekzemple ŝlosilon.

#Kial „en la urbon”? Direkto per -n

Por diri, ke vi iras al la urbo, ekzistas kvar manieroj:

Neniam aldonu -n post al, ĝis, el aŭ de, kiuj mem montras direkton: ĝis la ponto, el la urbo. Ĉe alveni PMEG akceptas ambaŭ alveni en Parizo kaj alveni en Parizon. La plenajn regulojn vidu ĉe la paĝo pri akuzativo.

#Urbaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Loko kaj direkto. La germana (wo / wohin), la rusa (где / куда), la pola (gdzie / dokąd) kaj la hispana (dónde / adónde) distingas „kie” kaj „kien”, same kiel Esperanto. La angla where kaj la franca où servas por ambaŭ, do parolantoj de tiuj lingvoj facile forgesas la -n: Kien vi iras?, ne Kie vi iras? Oni foje ankaŭ miksas al kaj -n: Mi iras al la urbon estas eraro, ĉar sufiĉas unu direkta signo.
• Iri kaj veturi. La germana (gehen / fahren), la pola (iść / jechać) kaj la rusa (идти / ехать) distingas iradon piede kaj veturadon per veturilo. La esperanta iri estas pli larĝa: ĝi kovras ambaŭ, kiel la angla go kaj la franca aller. Do Mi iras per buso estas normala, kaj veturi emfazas la veturadon.
• Placo ne estas „place”. La angla place estas loko en Esperanto. Placo estas vasta malferma loko en urbo, kiel la franca place, la hispana plaza, la itala piazza kaj la pola plac.
• Turni kaj turniĝi. La angla turn kaj la franca tourner servas kaj por ŝlosilo, kaj por ŝanĝo de direkto (turn the key, turn left). En Esperanto la unua estas turni ŝlosilon, la dua turniĝi dekstren aŭ sin turni dekstren.
• Prononco. C en placo kaj biciklo sonas ts, kiel la germana z, la pola c kaj la rusa ц, ne kiel la angla s aŭ k. Ĉ en ĉefurbo kaj ĉe sonas kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ĝ en vilaĝo, preĝejo kaj ĝis kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ŝ en ŝipo kaj poŝtoficejo kiel la angla sh aŭ la pola sz. En aŭto, antaŭ, kontraŭ kaj malantaŭ la litero ŭ estas duonvokalo, kiel la dua parto de la germana au en Haus.

#Oftaj demandoj

#Kiel diri en Esperanto „mi estas en la urbo” kaj „mi iras al la urbo”?

Mi estas en la urbo (loko) kaj Mi iras al la urbo (direkto; post al ne venas -n). Eblas ankaŭ Mi iras en la urbon, kie la -n montras movon.

#Kio estas la diferenco inter iri kaj veturi?

Iri estas movi sin piede aŭ per veturilo. Veturi signifas iri portate de veturilo, ekzemple de aŭto, trajno aŭ ŝipo: veturi per trajno.

#Kio estas la diferenco inter dekstre kaj dekstren?

Dekstre nomas lokon (La banko estas dekstre), dekstren direkton (Iru dekstren). Same maldekstre kaj maldekstren. La adjektivoj estas dekstra kaj maldekstra.

#Kiel oni demandas pri la vojo en Esperanto?

Diru Pardonu, kiel mi iru al…? Poste demandu Ĉu ĝi estas malproksime?

#Kiel oni nomas nordon, sudon, orienton kaj okcidenton en Esperanto?

Nordo, sudo, oriento kaj okcidento. Aldonu -en por direkto (norden) kaj -e por loko (norde de la urbo).

#Fontoj

• PMEG: N-finaĵo por direkto
• PMEG: Vola modo, U-finaĵo
• ReVo, lokoj: urbo, vilaĝo, kvartalo, strato, placo, ponto, semaforo, parko, banko, poŝto, preĝi, muzeo, hospitalo, apoteko, bazaro
• ReVo, veturiloj: aŭto, buso, trajno, tramo, metroo, biciklo, taksio, aviadilo, ŝipo, haveno, stacio
• ReVo, verboj kaj direktoj: iri, veturi, flugi, alveni, turni, dekstra, rekta, nordo, sudo, oriento, okcidento