Stad, richtingen en vervoer in het Esperanto

Een stad is een urbo, een straat een strato, en je verplaatst je met iri „gaan” of veturi „rijden, met een voertuig reizen”. Richtingen zijn bijwoorden: dekstre betekent „rechts” (de plaats) en dekstren „naar rechts”, want de uitgang -n geeft beweging aan. Deze pagina voegt stadswoorden en richtingen toe aan het stuk over vervoer in reiszinnen, waar kaartjes, stations en de eerste richtingzinnen staan. In de uitspraakkolom staat elk woord in lettergrepen, met de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters.

#Plaatsen in de stad

Veel namen gebruiken -ej- „plaats”: preĝi geeft preĝejo, halti „stoppen” geeft haltejo, en buso + haltejo geeft bushaltejo. Flug- „vlucht” + haveno „haven” is flughaveno, „luchthaven”. Zie woordvorming.

#Voertuigen en openbaar vervoer

Aŭtobuso, aviadilo en taksio komen uit de Officiële Aanvullingen van de Academie, niet uit de oorspronkelijke woordenlijst van het Fundamento.

#Bewegingswerkwoorden

Iri is het algemene werkwoord, vergelijkbaar met ons „gaan”. ReVo definieert het als je verplaatsen met je ledematen of in een voertuig, en veturi als gaan zonder te lopen, gedragen door een of ander middel. Dus Li iros per buso „Hij gaat met de bus” is correct, en veturi legt de nadruk op de rit. Noem het voertuig met per: per buso, per trajno, per biciklo – dus ook Mi iras per biciklo „Ik ga met de fiets”. Het voorvoegsel al- geeft aankomst en for- vertrek; zie voorvoegsels.

#Links, rechts en rechtdoor

De bijvoeglijke naamwoorden zijn dekstra en maldekstra: sur la dekstra flanko „aan de rechterkant”. In reen mag de -n niet wegvallen, want ree betekent „opnieuw”. Hetzelfde paar, één vorm voor de plaats en één voor de richting, werkt bij tie en tien, kie en kien, hejme en hejmen; zie bijwoorden en correlatieven.

#Noord, zuid, oost en west

Gebruik norde de voor „ten noorden van”: La parko estas norde de la centro. – „Het park ligt ten noorden van het centrum.” Gebruik -en voor beweging: Ni veturas norden. – „We rijden naar het noorden.” De zelfstandige naamwoorden benoemen streken: en la nordo de la lando „in het noorden van het land”.

#Naast, tegenover, achter

Meer over voorzetsels.

#De weg vragen

Kiel mi iru? vraagt letterlijk „Hoe moet ik gaan?”: de uitgang -u drukt wil of wens uit, en PMEG merkt op dat een vraag als Ĉu ni iru…? vaak als beleefd voorstel werkt.

Dua „tweede” is een rangtelwoord, gevormd uit du met -a; zie telwoorden. Om af te slaan geeft ReVo turniĝi en sin turni „zichzelf draaien” voor het veranderen van richting, terwijl gewoon turni betekent dat je iets draait, zoals een sleutel.

#Waarom „en la urbon”? Richting met -n

De Nederlandse parallel zie je in „in de stad” (plaats) tegenover „de stad in” (richting): wat wij met het achtergeplaatste „in” aangeven, doet het Esperanto met de -n achter het zelfstandig naamwoord.

Er zijn vier manieren om „ik ga naar de stad” te zeggen:

Zet nooit -n na al, ĝis, el of de, die zelf al richting aangeven: ĝis la ponto, el la urbo. Bij alveni accepteert PMEG zowel alveni en Parizo als alveni en Parizon. De volledige regels staan op de pagina over de accusatief.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „stad” in het Esperanto?

Urbo. Een stadje is urbeto, de hoofdstad is ĉefurbo en een dorp is vilaĝo.

#Wat is het verschil tussen iri en veturi?

Iri is „gaan”, te voet of in een voertuig. Veturi betekent gaan terwijl een voertuig je draagt, zoals een auto, trein of schip: veturi per trajno.

#Hoe zeg je links en rechts in het Esperanto?

Maldekstre en dekstre vertellen waar iets is; maldekstren en dekstren vertellen waarheen je gaat. De bijvoeglijke naamwoorden zijn maldekstra en dekstra.

#Hoe vraag je de weg in het Esperanto?

Zeg Pardonu, kiel mi iru al…? – „Pardon, hoe kom ik bij…?” Vraag daarna Ĉu ĝi estas malproksime? – „Is het ver?”

#Hoe zeg je noord, zuid, oost en west in het Esperanto?

Nordo, sudo, oriento en okcidento. Voeg -en toe voor richting (norden „noordwaarts”) en -e voor plaats (norde de la urbo „ten noorden van de stad”).

#Bronnen

• PMEG: N-finaĵo por direkto
• PMEG: Vola modo, U-finaĵo
• ReVo, plaatsen: urbo, vilaĝo, kvartalo, strato, placo, ponto, semaforo, parko, banko, poŝto, preĝi, muzeo, hospitalo, apoteko, bazaro
• ReVo, voertuigen: aŭto, buso, trajno, tramo, metroo, biciklo, taksio, aviadilo, ŝipo, haveno, stacio
• ReVo, werkwoorden en richtingen: iri, veturi, flugi, alveni, turni, dekstra, rekta, nordo, sudo, oriento, okcidento