Esperanto’da kıtalar, okyanuslar ve dünya coğrafyası

Esperanto’da dünyanın altı parçası Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio ve Antarkto; beş okyanus ise Atlantiko, Pacifiko, Hinda Oceano, Arkta Oceano ve Antarkta Oceano’dur. Bunlar çevrimiçi Esperanto sözlüğü ReVo’daki listelerdir. Coğrafi bir ad, büyük harfle yazılan ve -o ile biten bir isimdir; sıfat (eŭropa) ve yerli (eŭropano) düzenli eklerle gelir. Ülke adları ülkeler ve diller sayfasında, rivero ve monto gibi gündelik manzara kelimeleri ise doğa sayfasındadır. Okunuş sütunu sesleri Türkçe yazımla verir; vurgulu heceler büyük harflerle yazılmıştır.

#Kıtalar

Kişi için -an-, kadın için -in- ekleyin: aziano, azianino. Birleşik adlar birleşik sıfatlar verir: nordamerika, sudamerikano. Ameriko iki kıtayı da kapsar; bu yüzden Amerika Birleşik Devletleri vatandaşı Usono’dan gelen usonano’dur.

#Kıta mı, dünya parçası mı?

ReVo mondoparto’yu Dünya yüzeyinin altı büyük bölümünden biri olarak tanımlar ve insanların çoğu zaman yalnızca yerleşik beş tanesini sayıp Antarkto’yu dışarıda bıraktığını not eder. Kontinento’yu ise okyanusla çevrili, bir denizi geçmeden dolaşılabilen büyük bir kara kütlesi olarak tanımlar, örneğin Eŭrazio; kontinento’nun mondoparto yerine kullanılmasını “evitinde” (“kaçınılmalı”) diye işaretler. Türkçedeki “kıta” bu iki Esperanto kelimesini de karşılar. Eski Antarktido ve Antarktio adları, Akademi Antarkto’yu 2007’deki Dokuzuncu Resmî Ekleme’yle resmîleştirince eskidi.

#Okyanuslar ve denizler

ReVo maro’yu okyanusun bir biçimde ayrılmış parçası olarak ve çoğunlukla adlarda büyük bir tuzlu göl olarak tanımlar. Uzun ve kısa biçimler aynı anlama gelir: PMEG la Atlantika oceano = la oceano Atlantiko = Atlantiko yazar ve Afriko, Pacifiko ile Gango’nun Esperanto biçimlerine gerçek bir alternatif olmadığını not eder.

#Nehirler

ReVo, Amazon’la birlikte Nil’i dünyanın en uzun nehri olarak anar; hangisinin daha uzun olduğu tartışmalıdır (Vikipedio).

#Dağlar, çöller ve adalar

#Türkiye ve çevresi

Türkiye’nin coğrafyasına ait adlar ReVo’da vardır; Esperanto’daki yazımları ve ReVo’nun notları aşağıdadır.

Türkçede “Karadeniz’de”, “Akdeniz’de” derken ad yalın kalır; Esperanto’da ise adın biçimi la alıp almayacağını belirler (aşağıya bakın).

#Coğrafya kelimeleri

Çoğu birleşik kelimedir: duon·insul·o “yarım ada”, land·lim·o “ülke sınırı”, mar·bord·o “deniz kıyısı”, ĉef·urb·o “ana şehir”. Türkçe de aynı mantıkla “yarımada” ve “başkent” der. Bkz. kelime türetme, ön ekler ve son ekler.

#Yön adları ve bölgeler

Dört ana yön, nordo, sudo, oriento ve okcidento ile norde ve norden biçimleri şehir ve ulaşım sayfasındadır. Birleştirilince ara yönleri verir ve bölgeleri adlandırır. Türkçede de yönler birleşir: kuzey + doğu = kuzeydoğu.

#Coğrafi adlar la alır mı?

PMEG adları iki gruba ayırır. Düz bir özel ad la almaz, sıradan kelimelerden kurulan ad ise alır. Türkçede tanımlık olmadığı için bu ayrımı ayrıca öğrenmeniz gerekir.

PMEG, la Himalajo, la Atlantiko ve la Mediteraneo’nun doğru olmadığını, ama bazen hoş görülebileceğini söyler. Bir sıfat yalnızca bir yerin bir bölümünü belirttiğinde PMEG la yazmaz ve küçük harf kullanır: en orienta Azio “Doğu Asya’da”. la hakkında daha fazlası.

#Dünya coğrafyası cümle içinde

Şunlara dikkat edin: norden “kuzeye doğru” ve enfluas en Mediteraneon. Belirtme durumu -n hareketi gösterir ve Türkçedeki yönelme durumuna (“Akdeniz’e”) karşılık gelir. “En” anlamındaki plej için karşılaştırma sayfasına bakın.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “kıta” nasıl denir?

Kontinento, okyanusla çevrili Eŭrazio gibi büyük bir kara kütlesidir. Dünyanın altı büyük bölümünden biri için ReVo mondoparto “dünya parçası” der.

#Esperanto’da kaç kıta var?

ReVo altı dünya parçası verir: Afriko, Ameriko, Antarkto, Azio, Eŭropo ve Oceanio. Yalnızca yerleşik olanları saymak beş verir; Ameriko’yu ikiye bölüp Aŭstralio’yu kullanmak yedi.

#Kuzey Amerika ve Güney Amerika Esperanto’da nasıl denir?

Nordameriko ya da Nord-Ameriko, ve Sudameriko ya da Sud-Ameriko. PMEG tek kelimelik Sud-Ameriko’yu Suda Ameriko’ya tercih eder.

#Esperanto’da “Karadeniz”, “Akdeniz” ve “İstanbul Boğazı” nasıl denir?

Nigra Maro, Mediteraneo (ya da Mediteranea Maro) ve Bosporo. Karadeniz ve Kızıldeniz Türkçedeki gibi renk sıfatıyla kurulur: Nigra Maro, Ruĝa Maro.

#Bir denizin ya da dağ silsilesinin adından önce “la” kullanılır mı?

Sıradan kelimelerden kurulan adlarda evet: la Ruĝa Maro, la Balta Maro. Düz özel adlarda hayır: Mediteraneo, Himalajo. Alpoj ve Andoj gibi çoğul adlar alabilir.

#Kaynaklar

• PMEG: Nomspecoj, La ĉe propraj nomoj, Esperantigitaj nomoj, Landoj, popoloj kaj lingvoj
• Akademio de Esperanto: Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• ReVo: mondoparto, mondo, kontinento, oceano, maro
• ReVo: Eŭropo, Azio, Afriko, Ameriko, Oceanio, Aŭstralio, Antarkto, Arkto, Eŭrazio
• ReVo: Atlantiko, Pacifiko, Mediteraneo, Kaspio
• ReVo: Nilo, Niĝero, Amazono, Misisipo, Gango, Jangzio, Tigriso, Eŭfrato, Danubo, Rejno, Volgo
• ReVo: Alpoj, Pireneoj, Uralo, Himalajo, Everesto, Andoj, Kilimanĝaro, Saharo
• ReVo: Gronlando, Borneo, Madagaskaro, insulo, duoninsulo, insularo, kabo, golfo, markolo, marbordo
• ReVo: ekvatoro, poluso, duonglobo, klimato, landlimo, ĉefurbo, loĝantaro, nordo, oriento, okcidento
• ReVo, Türkiye ve çevresi: Turkujo, Turkio, Anatolio, Malgranda Azio, Marmora Maro, Egea Maro, Bosporo, Dardaneloj, Istanbulo, Ankaro, Izmiro, Kapadokio, Kaŭkazo
• Vikipedio (Esperanto), CC BY-SA 4.0: Suda Oceano, Morta maro, Nilo, Gronlando
• Wikipedia: Mount Everest (yükseklik 2020’de Nepal ve Çin tarafından ölçüldü)