Środowisko i klimat po esperancku: słowa i zwroty

Po esperancku środowisko to medio, klimat – klimato, zanieczyszczenie – poluado, a poddać recyklingowi to recikligi. Większość tych terminów powstaje ze znanych rdzeni: energio i sun- dają sunenergio – „energia słoneczna”, a polui i -ad- dają poluado. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, zob. alfabet i wymowa).

Każde słowo sprawdzono w ReVo, czyli Reta Vortaro. Jeśli termin nie ma hasła w ReVo, ale jest tytułem artykułu w Esperanto Vikipedio, w kolumnie „Uwaga” stoi „Vikipedio”. Słowa o pogodzie są na stronie pogoda i pory roku, a słowa o krajobrazie – na stronie przyroda.

#Środowisko i ekologia

#Zanieczyszczenie, odpady i recykling

#Energia

#Klimat i jego skutki

Słowa o żywiołach pogodowych, jak ŝtormo – „sztorm” i uragano – „huragan”, są na stronie o pogodzie. Topnienie lodu opisuje czasownik fandiĝi, który ReVo definiuje jako przechodzenie w stan ciekły pod wpływem ciepła.

#Co mogę zrobić? Codzienne działania

#Jak powstają słowa o środowisku?

PMEG podaje, że -ad- oznacza czynność trwającą (uzo → uzado „regularne używanie”), a re- znaczy „znowu” i działa tylko ze słowami oznaczającymi czynność (novigi → renovigi). Para -ig- i -iĝ- oddziela „ktoś to robi” od „to dzieje się samo”: La klimato ŝanĝiĝas, ale Homoj ŝanĝas la klimaton. Dlatego w użyciu są i klimata ŝanĝo, i klimata ŝanĝiĝo; zob. -ig- i -iĝ-, przedrostki, przyrostki i słowotwórstwo.

W złożeniach słowo główne stoi na końcu: aerpoluo to „zanieczyszczenie powietrza”, mediprotekto – „ochrona środowiska”. Łączące -o- jest dowolne: ReVo ma ventenergio, a w przykładzie pisze ventoenergio.

#Przydatne zdania

W zdaniu o koszu biernik -n po en pokazuje ruch do wnętrza kosza. Poluita to imiesłów bierny czasu przeszłego od polui.

#Pułapki dla mówiących po polsku

W tym temacie polskie i esperanckie słowa często brzmią podobnie, ale nie zawsze znaczą to samo. Warto znać kilka najczęstszych par.

Polski rzeczownik „środowisko” ma te same dwa znaczenia co medio: otoczenie przyrodnicze i środowisko społeczne (np. „środowisko artystyczne”). Po esperancku oba mieszczą się w jednym haśle ReVo, więc kontekst rozstrzyga, o które chodzi.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „środowisko” po esperancku?

Medio. ReVo definiuje to słowo jako fizyczne otoczenie, w którym żyje istota żywa, a ĉirkaŭaĵo oznacza obszar wokół czegoś. „Ochrona środowiska” to mediprotekto.

#Jak powiedzieć „zmiana klimatu” i „globalne ocieplenie” po esperancku?

Klimata ŝanĝo, także klimata ŝanĝiĝo – „zmiana klimatu” oraz tutmonda varmiĝo – „globalne ocieplenie”. Vikipedio ma artykuły o tytułach Klimata ŝanĝo i Tutmonda varmiĝo, a przykłady ReVo używają klimata ŝanĝiĝo i tutmonda varmiĝo.

#Jak powiedzieć „recykling” po esperancku?

Recikligi to czasownik, a recikligo – rzeczownik. Możesz spotkać też reciklado, które Vikipedio odsyła do hasła Recikligo.

#Jak powiedzieć „oszczędzać energię” po esperancku?

Ŝpari energion. Przeciwieństwem jest malŝpari – „marnować”, a rzeczownik na oszczędzanie energii to energiŝparo.

#Źródła

• ReVo: medio, ĉirkaŭaĵo, naturo, ekologio, ekosistemo, biodiverseco, specio, formorti, naturrezervejo, mediprotekto, naturprotekto
• ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo, polucio, rubo, rubujo, forĵetaĵo, plasto, recikligi, kompoŝto
• ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio, elektro, elektrejo, sunpanelo, karbo, nafto, petrolo, benzino, dizeloleo, tergaso, forcejgaso, bruligaĵo, brulego
• ReVo: klimato, forceja efiko, karbondioksido, ozono, marnivelo, inundo, senarbarigo, fandiĝi, sekiĝi, sekego (przykład), arbarbrulego (przykład)
• ReVo: ŝpari, malŝpari, savi, malŝalti, apartigi, bicikli, planti, varmigi, malpurigi, amaskomunikilo
• PMEG: AD, RE
• Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: Mediprotekto, Minacata specio, Recikligo, Klimata ŝanĝo, Tutmonda varmiĝo, Fosilia brulaĵo, Ventoturbino, Trosekeco, Dezertiĝado, Rearbarigo, Energiŝparo, Publika transporto