Medio kaj klimato en Esperanto: vortoj kaj frazoj

La fizika ĉirkaŭaĵo de vivaĵoj estas medio, la tuto de atmosferaj kondiĉoj de regiono klimato, la malpurigo de la naturo poluado, kaj uzi malnovan materialon por krei novan estas recikligi. Plej multaj terminoj estas faritaj el konataj radikoj: energio plus sun- donas sunenergio, kaj polui plus -ad- donas poluado. La prononcaj gvidiloj montras la akcentitan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la alfabeton).

Ĉiu vorto estis kontrolita en ReVo, la Reta Vortaro. Se termino ne havas ReVo-artikolon, sed estas titolo de artikolo en la Esperanta Vikipedio, la noto diras „Vikipedio”. Vortoj pri vetero estas en la paĝo vetero kaj sezonoj, pejzaĝaj vortoj en la paĝo naturo.

#Medio kaj ekologio

#Poluado, rubo kaj recikligo

#Energio

#Klimato kaj ĝiaj efikoj

Ŝtormaj vortoj kiel ŝtormo kaj uragano estas en la paĝo pri vetero. Por fandiĝanta glacio oni uzas fandiĝi, kiun ReVo difinas kiel fariĝi fluida pro varmo.

#Kion mi povas fari? Ĉiutagaj agoj

#Kiel estas konstruitaj la mediaj vortoj?

PMEG klarigas, ke -ad- markas daŭran agon (uzo → uzado „regula uzo”), kaj ke re- signifas „denove” kaj funkcias nur kun agaj vortoj (novigi → renovigi). La paro -ig- kaj -iĝ- distingas „iu faras ĝin” de „ĝi okazas mem”: La klimato ŝanĝiĝas, sed Homoj ŝanĝas la klimaton. Tial uziĝas ambaŭ klimata ŝanĝo kaj klimata ŝanĝiĝo; vidu -ig- kaj -iĝ-, prefiksojn, sufiksojn kaj vortfaradon.

En kunmetaĵoj la ĉefa vorto staras lasta: aerpoluo estas „poluo de aero”, mediprotekto „protekto de la medio”. La kunliga -o- estas laŭvola: ReVo havas ventenergio kaj skribas ventoenergio en ekzemplo.

#Utilaj frazoj

Komparu: Mi forĵetas la rubon en la rubujon (movo en la ujon, kun -n) kaj Ni plantis dek arbojn en la parko (loko, sen -n). Pli en la paĝo pri la akuzativo.

#Mediaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Klimato ne estas vetero. La angla climate kaj weather, la germana Klima kaj Wetter kaj la rusa климат kaj погода estas apartaj vortoj; same en Esperanto. Klimato priskribas longan tempon, vetero la hodiaŭan staton: La klimato de Hispanio estas varma, sed hodiaŭ pluvas. La hispana tiempo kaj la portugala tempo signifas kaj „tempon”, kaj „veteron”; Esperanto disigas ilin: tempo rilatas al la daŭro, vetero al la stato de la atmosfero.
• Medio ne estas mezo. La franca milieu kaj la hispana medio signifas ankaŭ „mezo”, ekzemple au milieu de la chambre kaj en medio de la habitación. En Esperanto medio estas la ĉirkaŭaĵo de vivaĵo; la mezo estas mezo: en la mezo de la ĉambro.
• Karbo kaj karbono. Karbo estas la nigra brulaĵo, karbono la ĥemia elemento (ReVo); en karbondioksido temas pri la elemento. La itala carbone kaj hispana carbón respondas al karbo, ne al karbono; la pola węgiel nomas ambaŭ, kaj la germanaj vortoj estas Kohle (karbo) kaj Kohlenstoff (karbono).
• Nafto, benzino kaj gaso. Nafto estas natura brulema fluaĵo, kaj la benzinon oni ekstraktas el ĝi post distilado (ReVo). En Argentino la hispana nafta signifas benzinon; en Esperanto benzino estas benzino. En Usono la angla gas estas mallongigo de gasoline, sed Esperanta gaso estas aersimila fluaĵo kiel tergaso, ne benzino.
• Plasto ne estas plastiko. La germana Plastik nomas la materialon. En Esperanto la materialo estas plasto, kaj ReVo difinas plastiko kiel la arton reliefe reprodukti formojn per modlado aŭ skulptado.
• Ŝpari kaj savi. La angla save kovras monon, energion kaj savon de vivo. Esperanto disigas: ŝpari energion, sed savi iun el danĝero (ReVo). La germana sparen similas al ŝpari, tamen la unua litero estas ŝ.
• Ekologia. La hispana ecológico kaj la pola ekologiczny ofte signifas „bio” (hispane agricultura ecológica). ReVo havas similan sencon: ekologia estas ankaŭ „sendanĝera por la naturo”, kun la ekzemplo ekologia agrikulturo; la unua senco estas „rilata al naturaj medioj kaj ilia studo”.
• Malmola g. G en energio, ekologio kaj recikligi estas malmola, kiel en la angla go aŭ la pola g. La angla energy kaj ecology havas molan sonon, sed en Esperanto tiu sono estas ĝ: ŝanĝo, endanĝerigita, dezertiĝado.
• C sonas ts. C en recikligi, specio kaj biodiverseco sonas ts, kiel la germana z kaj la pola c; la angla recycle havas s.
• Akcento. La akcento falas sur la antaŭlastan silabon: la angla energy estas akcentita antaŭe, sed Esperanta energio estas e-ner-GI-o, kaj klimato estas kli-MA-to.
• Literoj kun supersigno. Ĉ en ĉirkaŭaĵo sonas kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ŝ en kompoŝto kaj ŝpari kiel la angla sh aŭ la pola sz; ĵ en forĵetaĵo kiel la franca j. La aŭ en ĉirkaŭaĵo sonas kiel la angla ow en cow.

#Oftaj demandoj

#Kion signifas medio en Esperanto?

ReVo difinas medio kiel la fizikan ĉirkaŭaĵon, en kiu vivas estaĵo, kaj ĉirkaŭaĵo estas la spaco ĉirkaŭ io. La protekto de la medio estas mediprotekto.

#Kiel oni diras „klimata ŝanĝo” kaj „tutmonda varmiĝo” en Esperanto?

Klimata ŝanĝo, ankaŭ klimata ŝanĝiĝo, kaj tutmonda varmiĝo. Vikipedio havas artikolojn Klimata ŝanĝo kaj Tutmonda varmiĝo, kaj la ekzemploj de ReVo uzas klimata ŝanĝiĝo kaj tutmonda varmiĝo.

#Ĉu oni diras recikligi aŭ reciklado en Esperanto?

Recikligi estas la verbo kaj recikligo la substantivo. Oni povas vidi ankaŭ reciklado, kiun Vikipedio alidirektas al Recikligo.

#Kiel oni parolas pri ŝparado de energio?

Diru ŝpari energion. La kontraŭo estas malŝpari „disipi”, kaj la substantivo por ŝparado de energio estas energiŝparo.

#Kio estas la diferenco inter karbo kaj karbono?

Karbo estas la nigra brulaĵo, kiun oni minas kaj bruligas; karbono estas la ĥemia elemento kun atomnumero 6 (ReVo). Karbo konsistas preskaŭ el pura karbono, kaj karbondioksido estas kombinaĵo de la elemento kun oksigeno.

#Fontoj

• ReVo: medio, ĉirkaŭaĵo, naturo, ekologio, ekologia, ekosistemo, biodiverseco, specio, formorti, naturrezervejo, mediprotekto, naturprotekto, mezo
• ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo, rubo, rubujo, forĵetaĵo, plasto, plastiko, recikligi, kompoŝto
• ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio, elektro, sunpanelo, karbo, karbono, nafto, benzino, tergaso, forcejgaso, bruligaĵo, brulego
• ReVo: klimato, forceja efiko, karbondioksido, ozono, marnivelo, inundo, senarbarigo, fandiĝi, sekiĝi, sekego (ekzemplo), arbarbrulego (ekzemplo)
• ReVo: ŝpari, malŝpari, savi, malŝalti, apartigi, bicikli, planti, varmigi, malpurigi
• PMEG: AD, RE
• Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: Mediprotekto, Minacata specio, Recikligo, Klimata ŝanĝo, Tutmonda varmiĝo, Fosilia brulaĵo, Ventoturbino, Trosekeco, Dezertiĝado, Rearbarigo, Energiŝparo, Publika transporto