Politiek en samenleving in het Esperanto: nieuws en debat

Politiek is politiko, een regering is een registaro en stemmen is voĉdoni. De meeste politieke woorden zijn internationale stammen met een Esperanto-uitgang, dus parlamento, kandidato, demokratio en traktato komen je bekend voor. Deze pagina ordent zo’n 80 woorden per onderwerp en voegt er discussiezinnen en woordvorming aan toe. De woorden zijn neutrale etiketten; de pagina kiest geen kant. De uitspraakhulp verdeelt woorden in lettergrepen en zet de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters.

#Staat en macht

Ŝtato is de politieke organisatie en lando het grondgebied; beide worden voor „land” gebruikt. Registaro is reg·ist·ar·o: reg- „besturen”, -ist- voor een persoon, -ar- voor een groep. Eén lid van een regering is een registo (ReVo).

#Verkiezingen en partijen

Elekti „kiezen” heeft een lijdend voorwerp en krijgt dus het accusatief -n: Ni elektas la urbestron. Na voĉdoni „stemmen” geeft een voorzetsel aan hoe: voĉdoni por la propono „voor”, voĉdoni kontraŭ la propono „tegen”, voĉdoni pri la propono „over” (zie voorzetsels). ReVo kent ook baloti „per stembriefje stemmen”, maar zegt dat voĉdoni of elekti het altijd kan vervangen. Voĉo heeft dezelfde dubbele betekenis als het Nederlandse „stem”: zowel stemgeluid als uitgebrachte stem; voĉdoni is letterlijk „een stem geven”.

#Rechten, samenleving en economie

#Nieuws en debat

Novaĵo is opgebouwd uit nov- „nieuw” en -aĵ- „een ding”: een nieuwsbericht, meestal in het meervoud novaĵoj. Een krant is een gazeto of ĵurnalo. Ondanks de vorm is ĵurnalo een krant of nieuwsbulletin (ReVo), geen dagboek; vergelijk het Nederlandse „journaal”.

#Internationale betrekkingen

De Verenigde Naties zijn de Unuiĝintaj Nacioj (UN), opgebouwd uit unuiĝi „zich verenigen”, de deelwoordsuitgang -int- en het meervoud -aj. ReVo merkt op dat nacio normaal „een volk” betekent; de betekenis „staat” komt voor in uit het Engels vertaalde termen zoals deze. De Europese Unie is de Eŭropa Unio (EU), door ReVo omschreven als een economische en politieke unie van Europese staten, opgericht in 1993. De Universala Esperanto-Asocio (UEA, met het hoofdkantoor in Rotterdam) heeft officiële betrekkingen met UNESCO en de ECOSOC van de VN (zie Esperanto-organisaties).

Over sancties: ReVo definieert sankcio als officiële goedkeuring, markeert de betekenis „straf” als af te raden en geeft sankciumo voor een straf die op een politieke misstap volgt. Het Nederlandse „sanctie” dekt beide betekenissen, het Esperanto scheidt ze. Landennamen en nationaliteiten (Francio, Usono, usonano) staan op de pagina landen en talen.

#Zinnen voor een discussie

Konsenti is het gewone woord voor „het eens zijn”; ReVo’s eigen voorbeeld is mi konsentas kun vi. Na proponi staat ke met de -u-vorm: Mi proponas, ke ni voĉdonu.

#Zinnen uit het nieuws

Lijdende voorwerpen krijgen -n: novan leĝon, prezidenton, traktaton. Maandnamen schrijf je in het Esperanto met een hoofdletter, zoals Novembro, anders dan in het Nederlands.

#Meer politieke woorden bouwen

Leer de uitgangen en je kunt veel woorden lezen die je nog niet kent. Politikisto is „politicus”, van politiko + -ist-; PMEG koppelt *-ist-*woorden aan *-ism-*woorden, zoals in ReVo’s socialismo en socialisto. Eén stam kan het stelsel, de persoon en de eigenschap benoemen: demokratio „democratie”, demokrato „democraat”, demokrata „democratisch”.

Het patroon is hetzelfde als bij andere onderwerpen: zie achtervoegsels en voorvoegsels.

#Waar lees je het nieuws in het Esperanto?

De Esperantomedia zijn klein, dus zie ze als leesoefening voor deze woorden en niet als dagelijkse wereldnieuwsdienst.

• Monato – een internationaal nieuwsmaandblad van uitgeverij Flandra Esperanto-Ligo in Antwerpen. ReVo citeert de artikelen in veel trefwoorden, bijvoorbeeld bij konsenti.
• Libera Folio – een onafhankelijk online bulletin over de Esperantobeweging sinds 12 april 2003; we citeren de verslagen op meerdere pagina’s.
• La Ondo de Esperanto – een tijdschrift van uitgeverij Sezonoj in Kaliningrad.
• Esperanto – het maandblad van de Universala Esperanto-Asocio; Kontakto – het blad van haar jeugdorganisatie TEJO.
• Muzaiko – een Esperanto-internetradio die op 1 juli 2011 begon met uitzenden.

Meer om te luisteren en te lezen vind je op de pagina hulpbronnen.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „regering” in het Esperanto?

Registaro. Eén lid is een registo, de ministers zijn ministroj en het hoofd is de ĉefministro „premier”.

#Hoe zeg je „stemmen” en „verkiezing” in het Esperanto?

„Stemmen” is voĉdoni en „verkiezing” is elekto. Je stemt por (voor), kontraŭ (tegen) of pri (over) iets, en een persoon kies je met elekti: Ili elektis ŝin.

#Hoe zeg je „ik ben het eens” en „ik ben het oneens” in het Esperanto?

Mi konsentas of Mi konsentas kun vi, en Mi ne konsentas of Mi malkonsentas. Om je mening te geven zeg je Laŭ mia opinio… „naar mijn mening” of Mi opinias, ke… „ik vind dat…”.

#Is het prezidanto of prezidento?

Beide bestaan. ReVo definieert prezidento als de president van een land, een bijzondere status van prezidanto, dat iedereen is die voorzit: prezidanto de la kunsido „voorzitter van de vergadering”. ReVo noemt „hoofd van een republiek” ook als betekenis van prezidanto.

#Hoe heten de Verenigde Naties en de Europese Unie in het Esperanto?

Unuiĝintaj Nacioj (UN) en Eŭropa Unio (EU). Beide vormen staan in ReVo.

#Bronnen

• ReVo: registaro, registo, regi, ŝtato, ministro, prezidanto, prezidi, prezidento, parlamento, konstitucio, juĝejo, politiko
• ReVo: elekti, baloti, balotilo, balotejo, voĉo, voĉdono, kandidato, partio, plimulto, referendumo, voĉdonrajto
• ReVo: libereco, egaleco, demokratio, civitano, sindikato, dekstra, maldekstra, socialismo
• ReVo: novaĵo, gazeto, gazetaro, ĵurnalo, opinio, opinii, konsenti, interkonsento, proponi, kontraŭi
• ReVo: nacio, Unuiĝintaj Nacioj, unio, Eŭropa Unio, ambasado, traktato, sankcio, sankciumo, rifuĝinto
• PMEG: IST, ISM, AN, EJ, AR, EKS, MAL
• Vikipedio: Unuiĝintaj Nacioj, Eŭropa Unio, Libera Folio, La Ondo de Esperanto, Muzaiko; Monato (de website van het tijdschrift)
• Wikipedia: Universala Esperanto-Asocio (hoofdkantoor in Rotterdam)