Polityka i społeczeństwo po esperancku: słowa do debat

Polityka to politiko, rząd – registaro, a głosować – voĉdoni. Większość słów politycznych to międzynarodowe rdzenie z esperancką końcówką, więc parlamento, kandidato, demokratio i traktato wyglądają znajomo. Strona grupuje około 80 słów tematycznie, a potem dodaje zwroty do dyskusji i słowotwórstwo. Słowa są neutralnymi nazwami; strona nie opowiada się po żadnej ze stron. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Państwo i władza

Ŝtato to organizacja polityczna, a lando – terytorium; oba słowa służą do określenia „kraju”. Registaro to reg·ist·ar·o: reg- „rządzić”, -ist- dla osoby, -ar- dla grupy. Pojedynczy członek rządu to registo (ReVo).

#Wybory i partie

Elekti – „wybierać” ma dopełnienie bliższe, więc wymaga biernika -n: Ni elektas la urbestron. Po voĉdoni – „głosować” przyimek mówi, jak: voĉdoni por la propono – „za”, voĉdoni kontraŭ la propono – „przeciw”, voĉdoni pri la propono – „nad” (zob. przyimki). ReVo ma też baloti – „głosować kartą”, ale zaznacza, że zawsze można je zastąpić przez voĉdoni albo elekti.

#Prawa, społeczeństwo i gospodarka

#Wiadomości i debata

Novaĵo składa się z nov- „nowy” i -aĵ- „rzecz”: to jedna wiadomość, zwykle w liczbie mnogiej novaĵoj. Gazeta to gazeto albo ĵurnalo. Mimo wyglądu ĵurnalo to gazeta lub biuletyn wiadomości (ReVo), a nie dziennik osobisty.

#Sprawy międzynarodowe

Organizacja Narodów Zjednoczonych to Unuiĝintaj Nacioj (UN), utworzone z unuiĝi „jednoczyć się”, końcówki imiesłowu -int- i liczby mnogiej -aj. ReVo zauważa, że nacio zwykle znaczy „lud”; znaczenie „państwo” pojawia się w terminach tłumaczonych z angielskiego, jak ten. Unia Europejska to Eŭropa Unio (EU), zdefiniowana w ReVo jako gospodarczy i polityczny związek państw europejskich, założony w 1993 roku. Światowy Związek Esperantystów (UEA) ma oficjalne stosunki z UNESCO i z ECOSOC przy ONZ (zob. organizacje esperanckie).

W sprawie sankcji ReVo definiuje sankcio jako urzędowe zatwierdzenie, oznacza znaczenie „kara” jako takie, którego należy unikać, i podaje sankciumo dla kary następującej po politycznym przewinieniu. Nazwy krajów i narodowości (Francio, Usono, usonano) są na stronie kraje i języki.

#Zwroty do dyskusji

Konsenti to zwykłe słowo na „zgadzać się”; własny przykład ReVo brzmi mi konsentas kun vi. Po proponi zdanie z ke ma formę na -u: Mi proponas, ke ni voĉdonu.

#Zdania z wiadomości

Dopełnienia bliższe mają -n: novan leĝon, prezidenton, traktaton. Nazwy miesięcy piszemy wielką literą, jak w Novembro.

#Jak tworzyć więcej słów politycznych

Gdy poznasz końcówki, przeczytasz wiele słów, których nie znasz. Politikisto to „polityk”, od politiko + -ist-; PMEG zestawia słowa z -ist- ze słowami z -ism-, jak w ReVo socialismo i socialisto. Jeden rdzeń może nazwać system, osobę i cechę: demokratio – „demokracja”, demokrato – „demokrata”, demokrata – „demokratyczny”.

Wzór jest ten sam co w innych tematach: zob. przyrostki i przedrostki.

#Pułapki dla mówiących po polsku

Wiele słów politycznych jest polskim znajomym, ale kilka pułapek powtarza się często. Polskie „prawo” i „pokój” mają po kilka znaczeń, które esperanto rozdziela.

Nazwy instytucji międzynarodowych brzmią po esperancku inaczej niż po polsku: „Organizacja Narodów Zjednoczonych” to dosłownie Unuiĝintaj Nacioj („zjednoczone narody”), a „Unia Europejska” – Eŭropa Unio.

#Gdzie czytać wiadomości po esperancku

Media esperanckie są małe, więc traktuj je jako ćwiczenie w czytaniu tych słów, a nie jako codzienny serwis wiadomości ze świata.

• Monato – miesięcznik z wiadomościami międzynarodowymi, wydawany przez Flandra Esperanto-Ligo w Antwerpii. ReVo cytuje jego artykuły w wielu hasłach, np. przy konsenti.
• Libera Folio – niezależny biuletyn internetowy o ruchu esperanckim od 12 kwietnia 2003 roku; cytujemy jego relacje na kilku stronach.
• La Ondo de Esperanto – czasopismo wydawnictwa Sezonoj w Kaliningradzie.
• Esperanto – miesięcznik Światowego Związku Esperantystów; Kontakto – czasopismo jego organizacji młodzieżowej TEJO.
• Muzaiko – internetowe radio esperanckie, które zaczęło nadawać 1 lipca 2011 roku.

Więcej do słuchania i czytania jest na stronie materiały do nauki.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „rząd” po esperancku?

Registaro. Pojedynczy członek to registo, ministrowie to ministroj, a szef to ĉefministro – „premier”.

#Jak powiedzieć „głosować” i „wybory” po esperancku?

„Głosować” to voĉdoni, a „wybory” to elekto. Głosujesz por (za), kontraŭ (przeciw) lub pri (nad) czymś, a osobę wybierasz czasownikiem elekti: Ili elektis ŝin.

#Jak powiedzieć „zgadzam się” i „nie zgadzam się” po esperancku?

Mi konsentas albo Mi konsentas kun vi, a także Mi ne konsentas albo Mi malkonsentas. Aby podać swoje zdanie, powiedz Laŭ mia opinio… – „moim zdaniem” albo Mi opinias, ke… – „uważam, że…”.

#Czy mówi się prezidanto, czy prezidento?

Istnieją oba. ReVo definiuje prezidento jako prezydenta kraju, szczególny status prezidanto, czyli każdego, kto przewodniczy: prezidanto de la kunsido – „przewodniczący obrad”. ReVo podaje też „głowa republiki” jako znaczenie prezidanto.

#Jak nazywają się po esperancku ONZ i Unia Europejska?

Unuiĝintaj Nacioj (UN) i Eŭropa Unio (EU). Obie formy są w ReVo.

#Źródła

• ReVo: registaro, registo, regi, ŝtato, ministro, prezidanto, prezidi, prezidento, parlamento, konstitucio, juĝejo, politiko
• ReVo: elekti, baloti, balotilo, balotejo, voĉo, voĉdono, kandidato, partio, plimulto, referendumo, voĉdonrajto
• ReVo: libereco, egaleco, demokratio, civitano, sindikato, dekstra, maldekstra, socialismo
• ReVo: novaĵo, gazeto, gazetaro, ĵurnalo, opinio, opinii, konsenti, interkonsento, proponi, kontraŭi
• ReVo: nacio, Unuiĝintaj Nacioj, unio, Eŭropa Unio, ambasado, traktato, sankcio, sankciumo, rifuĝinto
• PMEG: IST, ISM, AN, EJ, AR, EKS, MAL
• Vikipedio: Unuiĝintaj Nacioj, Eŭropa Unio, Libera Folio, La Ondo de Esperanto, Muzaiko; Monato (strona czasopisma)