Politiko kaj socio en Esperanto: vortoj por debato

Politiko estas la arto de regado, registaro estas la grupo, kiu regas ŝtaton, kaj voĉdoni estas doni sian voĉon en elekto aŭ decido. Plej multaj politikaj vortoj estas internaciaj radikoj kun Esperanta finaĵo, do parlamento, kandidato, demokratio kaj traktato aspektas konate. Ĉi tiu paĝo grupigas ĉirkaŭ 80 vortojn laŭ temo, poste aldonas diskutajn frazojn kaj vortfaradon. La vortoj estas neŭtralaj etikedoj; la paĝo ne prenas flankon. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Ŝtato kaj povo

Ŝtato estas la politika organizo kaj lando la teritorio; en la ĉiutaga lingvo ambaŭ vortoj ofte signifas la samon. Registaro estas reg·ist·ar·o: reg- „regi”, -ist- por persono, -ar- por grupo. Unu membro de registaro estas registo (ReVo).

#Elektoj kaj partioj

Elekti prenas rektan objekton, do bezonas la akuzativan -n: Ni elektas la urbestron. Post voĉdoni prepozicio montras la direkton de la voĉo: voĉdoni por la propono (en subteno), voĉdoni kontraŭ la propono (en kontraŭstaro), voĉdoni pri la propono (en decido pri ĝi); vidu prepoziciojn. ReVo havas ankaŭ baloti, sed diras, ke voĉdoni aŭ elekti ĉiam povas anstataŭi ĝin.

#Rajtoj, socio kaj ekonomio

#Novaĵoj kaj debato

Novaĵo estas farita el nov- „nova” kaj -aĵ- „aĵo”: informo pri io nova, kutime en multe-nombro novaĵoj. Por perioda eldonaĵo kun novaĵoj oni diras gazeto aŭ ĵurnalo. Malgraŭ sia aspekto, ĵurnalo estas gazeto aŭ novaĵa bulteno (ReVo), ne taglibro.

#Internaciaj aferoj

La nomo Unuiĝintaj Nacioj (UN) konsistas el unuiĝi, la participa finaĵo -int- kaj la multe-nombra -aj. ReVo notas, ke nacio normale nomas popolon (etnon); la senco „ŝtato” aperas en terminoj tradukitaj el la angla, kiel ĉi tiu. Eŭropa Unio (EU) estas difinita en ReVo kiel ekonomia kaj politika unio de eŭropaj ŝtatoj, fondita en 1993. La Universala Esperanto-Asocio havas oficialajn rilatojn kun UNESKO kaj kun ECOSOC de UN (vidu Esperantajn organizaĵojn).

Pri sankcioj, ReVo difinas sankcio kiel oficialan aprobon, markas ĝian punan sencon kiel evitindan kaj donas sankciumo por puno, kiu sekvas politikan misfaron. Landnomoj kaj gentnomoj (Francio, Usono, usonano) estas en la paĝo landoj kaj lingvoj.

#Frazoj por diskuto

Konsenti estas la ordinara verbo por akordo; la propra ekzemplo de ReVo estas mi konsentas kun vi. Post proponi la ke-subfrazo prenas la -u-formon: Mi proponas, ke ni voĉdonu.

#Frazoj el la novaĵoj

Rektaj objektoj prenas -n: novan leĝon, prezidenton, traktaton. Monatnomoj havas majusklon, kiel Novembro.

#Kiel fari pliajn politikajn vortojn

Lernu la finaĵojn kaj vi povos legi multajn vortojn, kiujn vi ne renkontis. Politikisto estas farita el politiko + -ist-; PMEG parigas -ist--vortojn kun -ism--vortoj, kiel en socialismo kaj socialisto de ReVo. Unu radiko povas nomi la sistemon, la personon kaj la econ: demokratio, demokrato, demokrata.

La skemo estas la sama kiel ĉe aliaj temoj: vidu sufiksojn kaj prefiksojn.

#Kie legi novaĵojn en Esperanto

Esperantaj amaskomunikiloj estas malgrandaj, do rigardu ilin kiel ekzercon de legado de ĉi tiuj vortoj, ne kiel ĉiutagan servon de mondaj novaĵoj.

• Monato – monata internacia revuo pri aktualaĵoj de la eldonejo Flandra Esperanto-Ligo en Antverpeno. ReVo citas ĝiajn artikolojn en multaj ekzemploj, ekzemple ĉe konsenti.
• Libera Folio – sendependa reta bulteno pri la Esperanto-movado ekde la 12-a de Aprilo 2003; ni citas ĝiajn raportojn en pluraj paĝoj.
• La Ondo de Esperanto – revuo de la eldonejo Sezonoj en Kaliningrado.
• Esperanto – monata revuo de la Universala Esperanto-Asocio; Kontakto – revuo de ĝia junulara organizaĵo TEJO.
• Muzaiko – Esperanto-radio en la interreto, kiu komencis elsendi la 1-an de Julio 2011.

Pli da aŭskultado kaj legado estas en la paĝo rimedoj.

#Politikaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Siglaĵoj. Esperanto uzas UN kaj EU (ReVo listigas ambaŭ). La Unuiĝintaj Nacioj estas ONU en la franca, hispana kaj itala, ONZ en la pola, ООН en la rusa kaj UNO en la germana; la Eŭropa Unio estas UE en la franca, hispana kaj pola kaj ЕС en la rusa.
• Prezidento kaj prezidanto. La angla president, hispana presidente, franca président kaj germana Präsident servas kaj por ŝtatestro, kaj por estro de kunsido. Esperanto disigas ilin: prezidanto estas ĉiu, kiu prezidas, dum prezidento estas speciala statuso por la estro de respubliko (ReVo).
• Partio ne estas festo. La angla party kovras ambaŭ sencojn. En Esperanto politika grupo estas partio, kaj ĝoja kunveno estas festo; la vorto parto signifas ero de tuto.
• Ĵurnalo ne estas taglibro. La angla journal povas signifi taglibron, sed Esperanta ĵurnalo estas gazeto aŭ novaĵa bulteno (ReVo); por taglibro diru taglibro. La pola gazeta kaj rusa газета signifas la samon kiel gazeto.
• Nacio kaj ŝtato. En nomoj kiel United Nations, Nations unies kaj Naciones Unidas la vorto „nation” nomas ŝtaton. ReVo notas, ke Esperanta nacio normale estas popolo (etno), kaj ke la senco „ŝtato” aperas nur en terminoj tradukitaj el la angla; por ŝtato diru ŝtato aŭ lando.
• Majuskloj. La angla Prime Minister, Parliament, President havas majusklon kiel titolo. En Esperanto ĉefministro, parlamento kaj prezidento estas ordinaraj substantivoj kun malgranda litero; majuskloj estas por propraj nomoj kiel Unuiĝintaj Nacioj.
• Prononco. Ĝ en registaro, leĝo, reĝo kaj juĝejo sonas kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ĉ en voĉdoni kaj ĉefministro kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ŝ en ŝtato kiel la angla sh aŭ la pola sz; ĵ en ĵurnalo kiel la franca j en journal. La litero c en civitano, demokratio kaj opozicio sonas ts, kiel la germana z. En Eŭropa kaj kontraŭi la ŭ estas duonvokalo, kiel la angla w.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni nomas la grupon de ministroj?

Registaro. Unu membro estas registo, la ministroj estas ministroj kaj la estro estas la ĉefministro.

#Kiel oni parolas pri voĉdono kaj elekto?

La verbo estas voĉdoni kaj la substantivo elekto. Oni voĉdonas por, kontraŭ aŭ pri io, kaj oni elektas personon per elekti: Ili elektis ŝin.

#Kiel oni diras „mi konsentas” kaj „mi ne konsentas” en Esperanto?

Mi konsentas aŭ Mi konsentas kun vi, kaj Mi ne konsentas aŭ Mi malkonsentas. Por doni vian opinion, diru Laŭ mia opinio… aŭ Mi opinias, ke….

#Ĉu prezidanto aŭ prezidento?

Ambaŭ ekzistas. ReVo difinas prezidento kiel respublikestron kaj notas, ke tio estas speciala statuso de prezidanto, kiu estas ĉiu, kiu prezidas: prezidanto de la kunsido. ReVo listigas ankaŭ „estro de respubliko” kiel signifon de prezidanto.

#Kiel la Unuiĝintaj Nacioj kaj la Eŭropa Unio nomiĝas en Esperanto?

Unuiĝintaj Nacioj (UN) kaj Eŭropa Unio (EU). Ambaŭ formoj estas listigitaj en ReVo.

#Fontoj

• ReVo: registaro, registo, regi, ŝtato, ministro, prezidanto, prezidi, prezidento, parlamento, konstitucio, juĝejo, politiko
• ReVo: elekti, baloti, balotilo, balotejo, voĉo, voĉdono, kandidato, partio, plimulto, referendumo, voĉdonrajto
• ReVo: libereco, egaleco, demokratio, civitano, sindikato, dekstra, maldekstra, socialismo
• ReVo: novaĵo, gazeto, gazetaro, ĵurnalo, opinio, opinii, konsenti, interkonsento, proponi, kontraŭi
• ReVo: nacio, Unuiĝintaj Nacioj, unio, Eŭropa Unio, ambasado, traktato, sankcio, sankciumo, rifuĝinto
• PMEG: IST, ISM, AN, EJ, AR, EKS, MAL
• Vikipedio: Unuiĝintaj Nacioj, Eŭropa Unio, Libera Folio, La Ondo de Esperanto, Muzaiko; Monato (retejo de la revuo)