Esperanto’da din ve inançlar: dinler ve bayramlar

Esperanto’da “din” religio (re-li-Gİ-o), “inanç” kredo, “inanmak” kredi ve “dua etmek” preĝi demektir. Dinler çoğu kez -ism- “öğreti” ile, mensupları ise -an- “üye” ile adlandırılır: kristanismo, kristano. Bu kelimeler tarafsız etiketlerdir; sayfa inanç ya da inançsızlık konusunda taraf tutmaz. Okunuş rehberleri kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir (ç = ĉ, c = ĝ, h = ĥ, ş = ŝ, y = j, u = ŭ, ts = c).

#İnanç, iman ve dua

Kredi bir şeye inanmak için je alır (kredi je Dio “Tanrı’ya inanmak”), bir şeyin öyle olduğuna inanmak için ke alır: Mi kredas, ke vi pravas “Haklı olduğunuza inanıyorum”.

#Dinler ve mensupları

PMEG kalıbı gösterir: Kristo’dan kristano (mensup) ve kristanismo (öğreti) türer. Budizm için PMEG budhisto ve budhismo’yu tercih eder, budhano da kullanılır; ReVo’nun ana maddeleri budaismo ve budaisto’dur. Sıfatlar -a ile biter: kristana, islama, juda, hinduisma.

Kelime seçimi üzerine notlar:

• Müslüman. Bunun için islamano kullanın. ReVo, mahometano’nun (Zamenhof’un ve PIV’in kelimesi) tarafsız bağlamlarda kaçınılması gerektiğini söyler, çünkü Müslümanlar bunu saldırgan bulur.
• İslam. Din için islamo deyin; ReVo islamismo’yu İslami bir toplumun katı bir biçimini hedefleyen politika olarak tanımlar (Türkçede “İslamcılık”).
• Katolik. Romkatolika kesin sıfattır; ReVo, yalnızca katolika’nın başka kiliselerin adlarında da geçtiğini not eder.
• Yahudi. ReVo judo’yu eski İbranilerin soyundan gelen halkın ya da dininin bir üyesi olarak tanımlar. Spor ise ĵudo’dur (JU-do).

#İbadet yerleri

PMEG, preĝejo’nun geleneksel olarak çoğunlukla Hristiyan kiliseleri için kullanıldığını, ama her din için kullanılabileceğini açıklar; kesin olmak için bir sıfat ekleyin: islama preĝejo, hinduisma preĝejo.

#Bayramlar ve kutsal günler

PMEG bayram adlarını özel ad sayar: büyük harf, normalde la yok (Kristnasko, Pasko). Tarihler takvimler arasında kaydığı için tabloda yalnızca ReVo ve Vikipedio’nun söylediği yer alır. Dilekler dilekler ve kutlamalar sayfasındadır.

Ramazan ayı ve ondan sonraki bayram ReVo’da Ramadano ve Sukerfesto (kelimesi kelimesine “şeker bayramı”) olarak geçer; Türkçede bu bayram Ramazan Bayramı ya da Şeker Bayramı’dır (Vikisözlük). Kurban Bayramı için ReVo’da bir madde bulamadık, bu yüzden bir ad uydurmuyoruz.

#İnsanlar ve görevler

#İnanç kelimeleri için kelime parçaları

Din adları küçük harfle yazılır. Türkçedeki -izm ve -ist ekleri (Budizm, Budist) -ism- ve -ist- ile aynı kökenli olduğundan bu kelimeler Türkçe konuşanlara tanıdık gelir. Bkz. son ekler, ön ekler ve kelime türetme.

#Cümleler

Düz nesneler -n alır (festas Kristnaskon), edatsız zaman ifadeleri de öyle (ĉiun dimanĉon, ok tagojn): bkz. belirtme durumu.

#Esperanto ve din

Esperanto’nun kendisinin bir dini yoktur. 1905 Boulogne Bildirgesi’nden bu yana hareket onu, herkesin her amaçla kullanabileceği tarafsız bir dil olarak tanımlar. Brezilya’da Spiritistler (spiritismo, spi-ri-TİS-mo), Brezilya Spiritist Federasyonu 1912’de ücretsiz bir kurs açtığından beri onu desteklemiştir: bkz. Esperanto ve Spiritizm. Zamenhof’un eşit halklar felsefesi homaranismo (ho-ma-ra-NİS-mo) bilerek dilden ayrı tutuldu: bkz. Homaranismo.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “din” ve “inanıyorum” nasıl denir?

Religio ve Mi kredas. İnandığınız şey için je (Mi kredas je Dio), doğru olduğunu düşündüğünüz şey için ke ekleyin (Mi kredas, ke vi pravas).

#Esperanto’da “Hristiyanım, Müslümanım, Yahudiyim, Budistim ya da ateistim” nasıl denir?

Mi estas kristano, islamano, judo, budhisto, hinduo ya da ateisto. Bunlar sıradan isimlerdir: tanımlık ve büyük harf yok. Kadınlar isterse -in- ekleyebilir: kristanino, judino.

#islamano mu, mahometano mu?

Islamano. ReVo, mahometano’yu tarafsız bağlamlarda kaçınılması gereken bir biçim olarak işaretler, çünkü Müslümanlar bunu saldırgan bulur.

#Preĝejo ile kirko arasındaki fark nedir?

Preĝejo her türlü dua yeridir, ama geleneksel olarak bir Hristiyan kilisesi demektir. Kirko yalnızca Hristiyan kilisesi anlamına gelir ve çok seyrektir. Başka inançlar için moskeo, sinagogo ya da templo kullanın.

#Esperanto bir din midir, ya da bir dine mi bağlıdır?

Hayır. Tarafsız bir dildir ve hareket bunu 1905’ten beri söylüyor. Brezilyalı Spiritistler onu desteklemiştir; Zamenhof’un homaranismo’su kendi felsefesiydi, Esperanto’nun parçası değil.

#Kaynaklar

• PMEG: ISM, AN, IST, EJ, UL, Majuskloj kaj minuskloj ĉe propraj nomoj
• ReVo: religio, kredi, kredo, kredanto, fido, Dio, diino, Alaho, sankta, sanktulo, sanktejo, preĝi, preĝejo, kulto, rito, diservo, Biblio, Korano, Torao
• ReVo: animo, spirito, spiritismo, profeto, anĝelo, miraklo, peko, beno, ĉielo, paradizo, infero, reenkarniĝo, karmo, fasto, pilgrimo, ateisto, ateismo, agnostikulo
• ReVo, dinler: kristanismo, kristano, kristaniĝi, katolika, katoliko, protestanto, luterano, ortodoksa, islamo, islamano, islamismo, mahometano, judismo, judo, judaismo, ĵudo, hinduismo, budaismo, budao, ŝintoismo, daŭismo, konfuceanismo, bahaismo
• ReVo, yerler, bayramlar, insanlar: kirko, katedralo, moskeo, minareto, sinagogo, templo, pagodo, monaĥejo, monaĥo, kapelo, altaro, Kristnasko, Advento, Epifanio, Karesmo, Pasko, Pentekosto, Jomkipuro, Ĥanuko, Ramadano, Sukerfesto, Noŭruzo, haĝo, sabato, dimanĉo, pastro, pastoro, episkopo, papo, imamo, muezino, rabeno, lamao, guruo, predikisto, klerikaro, homaranismo
• Vikipedio: Divalo, Pesaĥo, Roŝ Haŝana, Karesmo, Sikismo
• Vikisözlük: Ramazan Bayramı (Şeker Bayramı)
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (9 Ağustos 1905)