Religio kaj kredoj en Esperanto: religioj kaj festoj

Religio (re-li-GI-o) estas idearo kaj praktiko de la rilatoj inter la homo kaj la transmondo, kredo estas firma konvinko, kredi estas havi tian konvinkon, kaj preĝi estas sin turni al dio, diino aŭ alia objekto de kulto por peti aŭ danki. Religiojn oni ofte nomas per -ism- „doktrino” kaj iliajn anojn per -an- „membro”: kristanismo, kristano. La vortoj estas neŭtralaj etikedoj; la paĝo ne prenas flankon pri kredo aŭ nekredo. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Kredo, fido kaj preĝo

Kredi prenas je antaŭ la objekto de la kredo (kredi je Dio) kaj ke-subfrazon por tio, kion oni tenas vera: Mi kredas, ke vi pravas. Pri je vidu prepoziciojn.

#Religioj kaj iliaj anoj

PMEG montras la skemon: Kristo donas kristano (ano) kaj kristanismo (doktrino). Por budhismo PMEG preferas budhisto kaj budhismo, kun budhano ankaŭ uzata; la ĉefaj artikoloj de ReVo estas budaismo kaj budaisto. Adjektivoj finiĝas per -a: kristana, islama, juda, hinduisma.

Rimarkoj pri la elekto de vortoj:

• Islamano. Uzu islamano. ReVo diras, ke mahometano (vorto de Zamenhof kaj de PIV) estas evitenda en neŭtrala kunteksto, ĉar islamanoj opinias ĝin ofenda.
• Islamo. Por la religio diru islamo; ReVo difinas islamismo kiel politikon, kiu celas rigoran realigon de iu formo de islama socio.
• Katolika. Romkatolika estas la preciza adjektivo; ReVo notas, ke simpla katolika aperas ankaŭ en la nomoj de aliaj eklezioj.
• Judo. ReVo difinas judo kiel anon de etno devenanta de la antikvaj hebreoj aŭ de ties religio. La sporto estas ĵudo (ĴU-do).

#Preĝejoj kaj aliaj sanktaj lokoj

PMEG klarigas, ke preĝejo tradicie ofte nomas kristanan kirkon, sed povas servi por ĉiu religio; por precizeco aldonu adjektivon: islama preĝejo, hinduisma preĝejo.

#Festoj kaj sanktaj tagoj

PMEG traktas festonomojn kiel proprajn nomojn: majuskla litero kaj ordinare sen la (Kristnasko, Pasko). Datoj ŝanĝiĝas laŭ la kalendaroj, do la tabelo donas nur tion, kion diras ReVo kaj Vikipedio. Bondezirojn vidu en la paĝo bondeziroj.

#Homoj kaj roloj

#Vortpartoj por kredaj vortoj

Nomoj de religioj kaj iliaj anoj havas malgrandan literon. Vidu sufiksojn, prefiksojn kaj vortfaradon.

#Frazoj

Rektaj objektoj prenas -n (festas Kristnaskon), kaj ankaŭ tempesprimoj sen prepozicio (ĉiun dimanĉon, ok tagojn): vidu la akuzativon.

#Esperanto kaj religio

Esperanto mem ne havas religion. Ekde la Deklaracio de Bulonjo en 1905 la movado difinas ĝin kiel neŭtralan lingvon, kiun ĉiu rajtas uzi por ĉiu celo. En Brazilo spiritistoj (spiritismo, spi-ri-TIS-mo) disvastigas ĝin ekde 1912, kiam la Brazila Spiritisma Federacio malfermis senpagan kurson: vidu Esperanto kaj spiritismo. La filozofio de Zamenhof pri egalaj popoloj, homaranismo (ho-ma-ra-NIS-mo), estis intence apartigita de la lingvo: vidu Homaranismon.

#Religiaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Pasko. ReVo donas al Pasko du sencojn: la judan feston (ankaŭ Pesaĥo) kaj la kristanan feston. La angla havas du vortojn (Easter, Passover), same la germana (Ostern, Pessach); la hispana Pascua, itala Pasqua, portugala Páscoa kaj rusa Пасха estas parencaj al Pasko. Ankaŭ Pentekosto nomas judan kaj kristanan feston (ReVo).
• Pastro, pastoro kaj paŝtisto. Pastro estas konsekrita funkciulo de religia kulto (la angla priest, franca prêtre, germana Priester, pola ksiądz); pastoro estas pastro de protestanta eklezio, kiel la angla pastor, franca pasteur kaj germana Pastor. La persono, kiu gardas brutojn sur kampo, estas paŝtisto; la hispana pastor kaj itala pastore povas signifi tion.
• Kirko, preĝejo kaj eklezio. La angla church kaj germana Kirche nomas kaj la konstruaĵon, kaj la organizaĵon. En Esperanto kirko kaj preĝejo estas konstruaĵoj; la organizaĵo kun dogmaro, kulto kaj hierarkio estas eklezio (ReVo).
• Katedralo. Ne ĉiu granda preĝejo estas katedralo. ReVo notas, ke en malzorga lingvouzo oni ofte nomas ajnan grandan preĝejon katedralo, sed normale en unu urbo troviĝas ne pli ol unu katedralo por koncerna konfesio.
• Judo kaj ĵudo; islamo kaj islamismo. Judo (JU-do) estas ano de la juda popolo aŭ religio; ĵudo (ĴU-do) estas la sporto. Ankaŭ la hispana kaj portugala islamismo ofte nomas la religion mem, sed Esperanta islamismo estas politiko; la religio estas islamo.
• Kredi ne estas supozi. La angla I believe, germana ich glaube kaj franca je crois ofte esprimas nur supozon. En Esperanto kredi estas firma konvinko; ReVo markas la sencon „opinii, pensi, supozi” kiel evitindan. Por malpli firma opinio diru Mi supozas, ke pluvos aŭ Mi pensas, ke pluvos.
• Majuskloj. La angla Christian, Muslim, Hindu, Jewish kaj Buddhist havas majusklon; en Esperanto kristano, islamano, hinduo, juda kaj budhisto estas minuskle, same kiel tagoj (dimanĉo). Majuskle skribiĝas Dio, Biblio, Korano kaj festonomoj.
• Prononco. Ĝ en preĝi, anĝelo kaj haĝo sonas kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ĉ en ĉielo kaj dimanĉo kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ŝ en ŝintoismo kiel la angla sh aŭ la pola sz. Ĥ en monaĥo, Ĥanuko kaj Pesaĥo sonas kiel la germana ch en Bach aŭ la rusa х; ĝi ne ekzistas en la angla. La ŭ en daŭismo estas duonvokalo.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni parolas pri religio kaj kredo?

Per religio kaj Mi kredas. Aldonu je por tio, en kio oni kredas (Mi kredas je Dio), aŭ ke por tio, kion oni tenas vera (Mi kredas, ke vi pravas).

#Kiel oni diras „mi estas kristano, islamano, judo, budhisto aŭ ateisto” en Esperanto?

Mi estas kristano, islamano, judo, budhisto, hinduo aŭ ateisto. Tio estas ordinaraj substantivoj: sen artikolo kaj sen majusklo. Por virino aldonu -in-: kristanino, judino.

#Ĉu islamano aŭ mahometano?

Islamano. ReVo markas mahometano kiel formon evitendan en neŭtrala kunteksto, ĉar islamanoj opinias ĝin ofenda.

#Kio estas la diferenco inter preĝejo kaj kirko?

Preĝejo estas ĉiu loko de preĝado, kvankam tradicie kristana kirko. Kirko signifas nur kristanan preĝejon kaj estas tre malofta. Por aliaj religioj uzu moskeo, sinagogo aŭ templo.

#Ĉu Pasko signifas la kristanan aŭ la judan feston?

Ambaŭ. ReVo listigas du sencojn: la judan feston pri la eliro el Egiptujo kaj la kristanan feston pri la releviĝo de Jesuo. Por la juda festo ekzistas ankaŭ Pesaĥo.

#Ĉu pastro kaj pastoro estas la sama vorto?

Ne. Pastro estas konsekrita funkciulo de religia kulto; pastoro estas pastro de protestanta eklezio.

#Ĉu Esperanto estas religio, aŭ ĉu ĝi ligiĝas al iu religio?

Ne. Ĝi estas neŭtrala lingvo, kaj la movado diras tion ekde 1905. Brazilaj spiritistoj disvastigas ĝin, kaj homaranismo de Zamenhof estis lia propra filozofio, ne parto de Esperanto.

#Fontoj

• PMEG: ISM, AN, IST, EJ, UL, Majuskloj kaj minuskloj ĉe propraj nomoj
• ReVo: religio, kredi, kredo, kredanto, fido, Dio, diino, sankta, sanktulo, sanktejo, preĝi, preĝejo, kulto, rito, diservo, Biblio, Korano, Torao
• ReVo: animo, spirito, spiritismo, profeto, anĝelo, miraklo, peko, beno, ĉielo, paradizo, infero, reenkarniĝo, karmo, fasto, pilgrimo, ateisto, ateismo, agnostikulo
• ReVo, religioj: kristanismo, kristano, kristaniĝi, katolika, katoliko, protestanto, luterano, ortodoksa, islamo, islamano, islamismo, mahometano, judismo, judo, judaismo, ĵudo, hinduismo, budaismo, budao, ŝintoismo, daŭismo, konfuceanismo, bahaismo
• ReVo, lokoj, festoj, homoj: kirko, eklezio, katedralo, moskeo, minareto, sinagogo, templo, pagodo, monaĥejo, monaĥo, kapelo, altaro, Kristnasko, Advento, Epifanio, Karesmo, Pasko, Pentekosto, Jomkipuro, Ĥanuko, Ramadano, haĝo, sabato, dimanĉo, pastro, pastoro, paŝti, paŝtisto, episkopo, papo, imamo, muezino, rabeno, lamao, guruo, predikisto, klerikaro, homaranismo
• Vikipedio: Divalo, Pesaĥo, Roŝ Haŝana, Karesmo, Sikismo
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (la 9-a de Aŭgusto 1905)