Religia i wierzenia po esperancku: wyznania i święta

Religia po esperancku to religio (re-li-GI-o), wiara (przekonanie) to kredo, wierzyć to kredi, a modlić się to preĝi (PRE-dżi). Nazwy religii tworzy się często przyrostkiem -ism- „doktryna”, a wyznawców – przyrostkiem -an- „członek”: kristanismo – „chrześcijaństwo”, kristano – „chrześcijanin”. Słowa są neutralnymi nazwami, a strona nie opowiada się ani za wiarą, ani za niewiarą. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Wiara, ufność i modlitwa

Kredi przyjmuje je dla wiary w kogoś lub w coś (kredi je Dio – „wierzyć w Boga”) oraz ke dla przekonania, że coś jest prawdą: Mi kredas, ke vi pravas – „Wierzę, że masz rację”.

#Religie i ich wyznawcy

PMEG pokazuje wzór: Kristo daje kristano (wyznawca) i kristanismo (doktryna). Dla buddyzmu PMEG woli budhisto i budhismo, używa się też budhano; główne hasła ReVo to budaismo i budaisto. Przymiotniki kończą się na -a: kristana, islama, juda, hinduisma. Polskie nazwy na „-izm” (judaizm, hinduizm, buddyzm, taoizm) odpowiadają esperanckiemu -ism-; wyjątkiem jest islam, który po esperancku to islamo, bez -ism-.

Uwagi o wyborze słów:

• Muzułmanin. Używaj islamano. ReVo pisze, że mahometano (słowo Zamenhofa i PIV) należy omijać w kontekstach neutralnych, bo muzułmanie uważają je za obraźliwe. Po polsku „mahometanin” brzmi dziś archaicznie i neutralnie mówi się „muzułmanin”.
• Islam. Religię nazywaj islamo; ReVo definiuje islamismo jako politykę dążącą do surowej postaci islamskiego społeczeństwa.
• Katolik. Romkatolika to dokładny przymiotnik („rzymskokatolicki”); ReVo zauważa, że samo katolika występuje też w nazwach innych kościołów, jak po polsku Kościół greckokatolicki czy starokatolicki.
• Żyd. ReVo definiuje judo jako członka ludu pochodzącego od dawnych Hebrajczyków albo ich religii. Sport to ĵudo (ŻU-do): po polsku „judo” to sport, a po esperancku judo – Żyd.

#Miejsca kultu

PMEG wyjaśnia, że preĝejo tradycyjnie oznacza głównie kościoły chrześcijańskie, ale może służyć dla każdej religii; żeby być dokładnym, dodaj przymiotnik: islama preĝejo, hinduisma preĝejo.

#Święta i dni święte

PMEG traktuje nazwy świąt jak nazwy własne: wielka litera i zwykle bez la (Kristnasko, Pasko). Daty przesuwają się między kalendarzami, więc tabela podaje tylko to, co twierdzą ReVo i Vikipedio. Życzenia są na stronie życzenia.

#Osoby i funkcje

#Czego nie przenosić z polskiego

• Wiara i zaufanie. Polskie „wiara” to po esperancku dwa słowa: kredo – „to, w co się wierzy” i fido – „zaufanie”. „Wierzyć w Boga” to kredi je Dio, a „wierzyć, że” – kredi, ke.
• Grzech, nie pech. Peko znaczy „grzech” i nie ma nic wspólnego z polskim „pechem”.
• Ksiądz i pastor. Polskiemu „pastorowi” odpowiada pastoro, a nie pastro. Ogólne „kapłan” i potoczne „ksiądz” to pastro.
• Kościół jako budynek i jako instytucja. Po polsku „kościół” to budynek i wspólnota. Po esperancku budynek to preĝejo (rzadziej kirko), a organizację religijną nazywa się eklezio, np. romkatolika eklezio – „Kościół rzymskokatolicki” (ReVo).
• Święto i święty. Polskie „święto” jest spokrewnione ze „świętym”, ale po esperancku to dwa osobne słowa: festo – „święto, uroczystość” i sankta – „święty”.
• Wielkanoc i Pesach. Po polsku chrześcijańska Wielkanoc i żydowski Pesach (zwany też Paschą) mają osobne nazwy. Esperanckie Pasko może znaczyć jedno i drugie, a sens podaje kontekst albo juda Pasko (Vikipedio).
• Pielgrzym i pielgrzymka. Polskie „pielgrzym” przypomina pilgrimo, lecz według ReVo pilgrimo to pielgrzymka, a osobę nazywa pilgrimanto. ReVo ostrzega przed mieszaniem tych słów.

#Cząstki do słów o wierze

Nazwy religii pisze się małą literą, tak jak po polsku (chrześcijaństwo, islam). Zobacz przyrostki, przedrostki i słowotwórstwo.

#Zdania

Dopełnienie bliższe przyjmuje -n (festas Kristnaskon), podobnie wyrażenia czasu bez przyimka (ĉiun dimanĉon, ok tagojn): zob. biernik.

#Esperanto a religia

Samo esperanto nie ma żadnej religii. Od Deklaracji z Boulogne w 1905 roku ruch określa je jako język neutralny, którego każdy może używać w dowolnym celu. W Brazylii popularyzują je spirytyści (spiritismo, spi-ri-TIS-mo), odkąd Brazylijska Federacja Spirytystyczna otworzyła w 1912 roku bezpłatny kurs: zob. esperanto i spirytyzm. Filozofia równości narodów Zamenhofa, homaranismo (ho-ma-ra-NIS-mo), została celowo oddzielona od języka: zob. homaranizm. Ludwik Zamenhof urodził się w 1859 roku w Białymstoku w rodzinie żydowskiej: zob. Ludwik Zamenhof.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „religia” i „wierzę” po esperancku?

Religio i Mi kredas. Dodaj je dla tego, w co wierzysz (Mi kredas je Dio), albo ke dla tego, co uważasz za prawdę (Mi kredas, ke vi pravas).

#Jak powiedzieć „jestem chrześcijaninem, muzułmaninem, Żydem, buddystą albo ateistą” po esperancku?

Mi estas kristano, islamano, judo, budhisto, hinduo albo ateisto. To zwykłe rzeczowniki: bez la i bez wielkiej litery. Dla kobiety dodaj -in-: kristanino, judino.

#Czy po esperancku mówi się islamano, czy mahometano?

Islamano. ReVo oznacza mahometano jako formę do unikania w kontekstach neutralnych, bo muzułmanie uważają ją za obraźliwą.

#Jaka jest różnica między preĝejo a kirko?

Preĝejo to dowolne miejsce modlitwy, choć tradycyjnie kościół chrześcijański. Kirko oznacza wyłącznie kościół chrześcijański i jest bardzo rzadkie. Dla innych wyznań użyj moskeo, sinagogo lub templo.

#Czy esperanto jest religią albo jest z jakąś związane?

Nie. To język neutralny, a ruch mówi to od 1905 roku. Brazylijscy spirytyści go popularyzowali, a homaranismo Zamenhofa było jego własną filozofią, nie częścią esperanta.

#Źródła

• PMEG: ISM, AN, IST, EJ, UL, Majuskloj kaj minuskloj ĉe propraj nomoj
• ReVo: religio, kredi, kredo, kredanto, fido, Dio, diino, sankta, sanktulo, sanktejo, preĝi, preĝejo, kulto, rito, diservo, Biblio, Korano, Torao
• ReVo: animo, spirito, spiritismo, profeto, anĝelo, miraklo, peko, beno, ĉielo, paradizo, infero, reenkarniĝo, karmo, fasto, pilgrimo, ateisto, ateismo, agnostikulo
• ReVo, religie: kristanismo, kristano, kristaniĝi, katolika, katoliko, protestanto, luterano, ortodoksa, islamo, islamano, islamismo, mahometano, judismo, judo, judaismo, ĵudo, hinduismo, budaismo, budao, ŝintoismo, daŭismo, konfuceanismo, bahaismo
• ReVo, miejsca, święta, osoby: eklezio, festo, kirko, katedralo, moskeo, minareto, sinagogo, templo, pagodo, monaĥejo, monaĥo, kapelo, altaro, Kristnasko, Advento, Epifanio, Karesmo, Pasko, Pentekosto, Jomkipuro, Ĥanuko, Ramadano, haĝo, sabato, dimanĉo, pastro, pastoro, episkopo, papo, imamo, muezino, rabeno, lamao, guruo, predikisto, klerikaro, homaranismo
• Vikipedio: Divalo, Pesaĥo, Roŝ Haŝana, Karesmo, Sikismo
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (9 sierpnia 1905)