Prawo, policja i przestępczość po esperancku: słownictwo

Prawo po esperancku to leĝo (jedna ustawa) i juro (prawo jako całość). Policja to polico, przestępstwo – krimo, a złodziej – ŝtelisto. Poniżej około 80 słów pogrupowanych tematycznie, a potem zwroty dla podróżnego, któremu skradziono portfel. Słowa są neutralnymi nazwami; tam, gdzie słownik ReVo oznacza jakieś znaczenie jako do unikania, tabela podaje zalecane słowo. Parlament i wybory są na stronie polityka i społeczeństwo. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Prawo i przepisy

Leĝo to jedna ustawa: ReVo definiuje ją jako wiążącą decyzję ogłoszoną przez najwyższą władzę państwa. Juro to cały system reguł określających prawa i obowiązki ludzi. Porównaj la nova leĝo – „nowa ustawa” i Ŝi lernas juron – „Ona studiuje prawo”. Polskie „prawo” ma jeszcze trzecie znaczenie, „uprawnienie”, które po esperancku nazywa się rajto; stąd rajti – „mieć prawo, wolno”.

#Sądy i procesy

Juĝi to „sądzić” w znaczeniu prawnym: rozstrzygać zgodnie z prawem, czy ktoś jest winny. Juĝejo to dosłownie „miejsce sądzenia”. ReVo podaje tribunalo jako synonim i definiuje je też jako skład jednego lub kilku sędziów. Kortumo nazywa różne sądy, zwłaszcza wysokie, jak w la Internacia Kortumo – „Międzynarodowy Trybunał”. Wszystkie trzy słowa oddaje się po polsku jako „sąd” lub „trybunał”.

Po polsku „sąd” oznacza sąd w ogóle, a „trybunał” pojawia się w nazwach wysokich i międzynarodowych organów, jak Trybunał Konstytucyjny czy Europejski Trybunał Praw Człowieka. ReVo traktuje juĝejo i tribunalo jako synonimy, więc nie szukaj w nich takiego podziału. Polskie „proces” ma dwa znaczenia, sądowe i ogólne, a po esperancku rozdzielają je proceso i procezo.

#Policja i śledztwo

Polico to administracja odpowiedzialna za porządek i bezpieczeństwo publiczne. Każdy, kto w niej pracuje, to policano. ReVo definiuje policisto jako taką osobę, zwłaszcza prowadzącą dochodzenia, pilnującą porządku lub pomagającą ludności.

#Przestępstwa i przestępcy

Krimo to czyn, który najpoważniej łamie prawo moralne lub cywilne, według definicji ReVo. Osoba to krimulo. ReVo opisuje delikto jako „misdemeanour” (ang.), czyn karalny prawem. W polskim prawie karnym „zbrodnia”, „występek” i „wykroczenie” to osobne kategorie, więc krimo i delikto nie odpowiadają im jeden do jednego. Polskie „kryminał” to powieść lub film o zbrodni, a potocznie więzienie, a nie krimo.

Polskie „rabować” i „obrabować” przypominają rabi i prirabi, ale osobę lub miejsce „obrabowuje się” słowem prirabi, nie rabi. Polskie „morderca” obejmuje też płatnego zabójcę, a po esperancku to osobne słowo, murdisto.

#Więzienie i uwolnienie

Malliberejo to mal·liber·ej·o, „miejsce nie-wolności”. PMEG utożsamia je z prizono, choć ReVo definiuje prizono jako oficjalne więzienie.

#Tworzenie kolejnych słów

PMEG definiuje -ist- jako osobę, która często coś robi, może zawodowo; jego własny przykład to ŝtelisto, ktoś, kto często kradnie. Dla jednego czynu użyj imiesłowu: la ŝtelinto – „ten, kto ukradł”. Polskie „złodziej” obejmuje oba przypadki, więc tę różnicę trzeba zapamiętać osobno. Podobnie suspektato – „osoba podejrzana” (suspekti + -at-) to regularna formacja, nie hasło ReVo.

Zobacz przyrostki, przedrostki, imiesłowy i słowotwórstwo.

#Gdy coś skradziono

O „Pomocy!” i „Wezwij policję!” zobacz zwroty w podróży. Oni znaczy „ktoś, ludzie” (PMEG), więc Oni ŝtelis mian monujon to dosłownie „ktoś ukradł mój portfel” – zwykły sposób powiedzenia „skradziono mi portfel”, podobnie jak po polsku bezosobowe „ukradziono mi portfel” (zob. zaimki). Mandaty za jazdę są na stronie samochód i jazda.

Używaj ŝteli dla rzeczy skradzionych, a perdi dla zgubionych (Mi perdis mian pasporton – „Zgubiłem paszport”).

#Zdania z wiadomości

Dopełnienie bliższe przyjmuje -n: du ŝtelistojn, la aferon. Nazwy miesięcy pisze się wielką literą, jak w Novembro, w przeciwieństwie do polskiego „listopad”.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „prawo” po esperancku?

Leĝo to uchwalona ustawa, a juro – prawo jako całość lub dziedzina: Ŝi lernas juron. „Prawny” to jura (dotyczący prawa) albo laŭleĝa (zgodny z prawem), a „prawo do czegoś” to rajto.

#Jak powiedzieć „policja” i „Wezwij policję” po esperancku?

Polico to policja, policisto lub policano – policjant, a policejo – komisariat. „Wezwij policję!” to Voku la policon!

#Jaka jest różnica między juĝejo, tribunalo i kortumo?

Wszystkie trzy oddaje się po polsku jako „sąd” lub „trybunał”. ReVo podaje tribunalo jako synonim juĝejo; znaczy też skład sędziów. Kortumo nazywa różne sądy, zwłaszcza wysokie.

#Jak powiedzieć „złodziej”, „rabuś” i „morderca” po esperancku?

Ŝtelisto, rabisto i murdinto. ReVo definiuje murdisto jako osobę zabijającą za pieniądze; murdinto to każdy, kto popełnił morderstwo.

#Jak powiedzieć „winny” i „niewinny” po esperancku?

Kulpa i senkulpa. Sąd kondamnas (skazuje) albo senkulpigas (uniewinnia), a jego rozstrzygnięcie to verdikto.

#Źródła

• ReVo, prawo i sądy: leĝo, juro, juĝi, tribunalo, kortumo, proceso, advokato, prokuroro, akuzi, atesti, pruvo, defendi, kulpa, verdikto, kondamni, puno, permesi
• ReVo, policja: polico, detektivo, aresti, enketi, esplori, suspekti, spuro, indico, indikaĵo, plendi
• ReVo, przestępstwa: krimo, kriminala, delikto, ŝteli, rabi, murdi, mortigi, perforto, ataki, fraŭdo, trompi, kontrabando, viktimo
• ReVo, więzienie i zwroty: malliberejo, prizono, interpretisto, rajti, telefoni, ambasado
• PMEG: IST, UL, EJ, IG, MAL, imiesłowy, zaimki trzeciej osoby (oni)