Kosmos i nauka po esperancku: planety, gwiazdy, nauki

Po esperancku Słońce to suno, Księżyc – luno, gwiazda – stelo, a planeta – planedo. Nazwy planet są międzynarodowe i kończą się na -o (Marso, Jupitero, Plutono), nazwy przedmiotów szkolnych na -io lub -iko (astronomio, biologio, fiziko), a ludzie, którzy się nimi zajmują, to słowa na -isto albo krótsze rdzenie (fizikisto, astronomo). Codzienne słowa o niebie są na stronie o przyrodzie. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; zawsze jest to przedostatnia (zobacz alfabet); dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Planety Układu Słonecznego

Licząc od Słońca, planety to Merkuro, Venuso, Tero, Marso, Jupitero, Saturno, Urano i Neptuno.

Kolejność pochodzi z ReVo, które definiuje Marso jako la kvara planedo – „czwartą planetę” Układu Słonecznego. Większość nazw planet to zarazem imiona bogów: ReVo podaje Marso jako rzymskiego boga wojny, a Urano jako greckiego boga nieba. Dni tygodnia lundo, mardo, merkredo to osobne słowa, a nie wyrazy zbudowane z nazw planet, i pisze się je małą literą; zobacz dni i miesiące.

#Czy lundo to „dzień Księżyca”?

Polskie nazwy dni tygodnia nie mają nic wspólnego z planetami: „poniedziałek” to dzień po niedzieli, „wtorek” pochodzi od „wtóry” (drugi), „środa” od środka tygodnia, „czwartek” i „piątek” od liczb cztery i pięć, „sobota” od hebrajskiego szabatu, a „niedziela” od „nie działać”. Dlatego po polsku nie widać, że w wielu językach europejskich dni noszą imiona ciał niebieskich.

W łacinie poniedziałek to dies Lunae („dzień Księżyca”), wtorek – dies Martis (Marsa), środa – dies Mercurii (Merkurego), czwartek – dies Iovis (Jowisza), a piątek – dies Veneris (Wenus). Stąd francuskie lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi, wzór dla esperanckich lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo, vendredo. Po esperancku są to jednak osobne słowa, niezbudowane z Luno, Marso, Merkuro, więc nie da się ich rozłożyć na „Mars” i „dzień”.

#Wielka litera: suno czy Suno?

Nazwy planet to zwykłe nazwy własne: wielka litera i brak la (Marso, sur Marso). Suno, luno i tero to zwykłe słowa. PMEG zauważa, że ludzie często piszą la Suno wielką literą, gdy mają na myśli nasze Słońce jako nazwę, a takie nazwy zachowują la, jak la Granda Ursino. Wielka litera nie jest obowiązkowa, więc spotyka się oba zapisy.

Polakowi ta zasada jest znajoma: „Słońce”, „Księżyc” i „Ziemia” pisze się wielką literą tylko w znaczeniu terminów astronomicznych, a poza nimi małą (zasada ze słownika ortograficznego PWN, opisana przez Narodowe Centrum Kultury). Polskie „ziemia” znaczy też grunt i ląd, i tak samo tero: ReVo podaje po polsku „Ziemia; ziemia, skorupa ziemska; ziemia, ląd”.

#Układ Słoneczny i to, co dalej

#Astronomia i loty kosmiczne

Czasowniki: orbiti „krążyć po orbicie”, rondiri „krążyć, okrążać” (ReVo: Księżyc rondiras ĉirkaŭ Ziemi), turniĝi „obracać się” (Ziemia obraca się wokół swojej osi, akso), ekflugi „wystartować” (ReVo: kosmodromo to miejsce ekflugo statków kosmicznych), observi „obserwować”.

#Jak tworzy się słowa o kosmosie?

Więcej w artykułach przyrostki i słowotwórstwo.

#Nauki szkolne i naukowcy

Listę wyjaśniają dwa wzory. Gdy osoba nie ma własnego rdzenia, dodaje się -ist- do nazwy nauki: fiziko → fizikisto. PMEG zwraca uwagę, że fiziko nie może znaczyć też „fizyk”, bo jest nazwą nauki. Wiele nazw na -io ma równoległy rdzeń bez i: biologio → biologo. Formy na -iisto są możliwe, ale podwójne i jest niezgrabne, więc wybiera się krótki rdzeń, a PMEG każe nie tworzyć astronomisto. PMEG nazywa -olog- w biologo „eks-przyrostkiem”: międzynarodową końcówką, a nie regularnym przyrostkiem esperanta. Kobietę oznacza się, jak zawsze, przyrostkiem -in-: fizikistino, biologino. Przedmioty i słowa szkolne są na stronie o szkole.

#Laboratorium i doświadczenie

#Kosmos i nauka w zdaniach

#Na co uważać, mówiąc o kosmosie po esperancku?

Polskie słowa kosmiczne i naukowe są w większości bliskie esperanckim, ale kilka rzeczy łatwo pomylić.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „planeta” po esperancku?

Planedo. Pluton, Plutono, to nanplanedo – „planeta karłowata”; ReVo podaje, że do 2006 roku liczono go jako dziewiątą planetę.

#Czy nazwy planet pisze się wielką literą po esperancku?

Tak. To nazwy własne, więc Marso i Jupitero piszemy wielką literą i bez la. Wielka litera w la Suno, a także la Luno i la Tero, jest dowolna; PMEG zauważa, że la Suno często pisze się wielką literą.

#Jak powiedzieć „kosmos” po esperancku?

Kosmo – z przymiotnikiem kosma „kosmiczny” i kosmoŝipo „statek kosmiczny”. ReVo oznacza spaco w znaczeniu kosmosu jako evitinde „do unikania”.

#Jaka jest różnica między astronaŭto a kosmonaŭto?

Po esperancku żadna: ReVo definiuje astronaŭto jako kosmonaŭto, osobę, która podróżuje w kosmos.

#Jak powiedzieć „naukowiec” albo „fizyk” po esperancku?

Sciencisto albo scienculo to naukowiec, a fizikisto to fizyk; biolog to biologo, a astronom – astronomo.

#Źródła

• ReVo: suno, sunsistemo, luno, plenluno, novluno, tero, eksterterano, planedo, nanplanedo, kometo, asteroido, galaksio, Lakta Vojo, universo, nana
• ReVo: Merkuro, Venuso, Marso, marsano, Jupitero, Saturno, Urano, Neptuno, Plutono
• ReVo: stelo, stelaro, falstelo, konstelacio, Oriono, Granda Ursino, meteoro, eklipso, luneklipso, suneklipso, orbito, akso
• ReVo: raketo, satelito, teleskopo, observi, observejo, stelobservejo, observatorio, kosmo, spaco, kosmonaŭto, astronaŭto, kosmoŝipo, kosmodromo
• ReVo: astronomo, astronomio, fiziko, fizikisto, ĥemio, kemio, ĥemiisto, biologio, biologo, matematiko, matematikisto, geografio, geografo, geologio, geologo, meteorologio, informatiko, scienco, sciencisto, scienculo
• ReVo: laboratorio, eksperimento, hipotezo, teorio, mezuri, pruvi, mikroskopo, atomo, molekulo, energio, gravito
• PMEG: majuskloj ĉe propraj nomoj, la ĉe propraj nomoj, la kaj konata afero (la suno)
• PMEG: IST, I (geografio → geografo), OLOG, IĜ (La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso)
• Powroty.gov.pl, Skąd się wzięły nazwy dni tygodnia? i Wikipedia (polska), Tydzień
• Narodowe Centrum Kultury, Kiedy ZIEMIA jest Ziemią? (wielka litera w nazwach astronomicznych)
• Wikipedia (polska), Mirosław Hermaszewski; polskie odpowiedniki słów: tłumaczenia w ReVo (kolumna „pole”)