Frazoj
Kosmo kaj scienco en Esperanto: planedoj, steloj, sciencoj
Lernu la planedojn, la vortojn pri kosmoveturado, la lernejajn sciencojn kaj kiel oni nomas sciencistojn kaj eksperimentojn.
La plej bazaj kosmaj vortoj estas suno, luno, stelo kaj planedo. Planedaj nomoj estas internaciaj kaj finiĝas per -o (Marso, Jupitero, Plutono), nomoj de lernobjektoj finiĝas per -io aŭ -iko (astronomio, biologio, fiziko), kaj la homoj, kiuj laboras en ili, nomiĝas per -isto-vortoj aŭ pli mallongaj radikoj (fizikisto, astronomo). Ĉiutagajn ĉielvortojn vi trovos en la paĝo pri naturo. La prononcaj gvidiloj montras la akcentatan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la alfabeton).
Planedoj de la Sunsistemo
Kalkulante de la Suno, la planedoj estas Merkuro, Venuso, Tero, Marso, Jupitero, Saturno, Urano kaj Neptuno.
| Planedo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| Merkuro | mer-KU-ro | la plej proksima al la Suno |
| Venuso | ve-NU-so | dua; la diino nomiĝas Venero |
| Tero | TE-ro | tria |
| Marso | MAR-so | kvara; adjektivo marsa; loĝanto de Marso en sciencfikcio estas marsano |
| Jupitero | ju-pi-TE-ro | kvina kaj plej granda |
| Saturno | sa-TUR-no | sesa, due plej granda, konata pro siaj ringoj |
| Urano | u-RA-no | sepa |
| Neptuno | nep-TU-no | oka |
| Plutono | plu-TO-no | nanplanedo; ĝis 2006 kalkulata kiel naŭa planedo |
La ordo venas el ReVo, kiu difinas Marson kiel la kvaran planedon de la sunsistemo. Plej multaj planedaj nomoj estas ankaŭ nomoj de dioj: ReVo listigas Marson kiel romian dion de milito kaj Uranon kiel grekan dion de la ĉielo. Pri la tagoj lundo, mardo, merkredo vidu la sekcion sube kaj la paĝon pri tagoj kaj monatoj.
Majuskloj: suno aŭ Suno?
Planedaj nomoj estas ordinaraj propraj nomoj: majusklo, sen la (Marso, sur Marso). Suno, luno kaj tero estas ordinaraj vortoj. PMEG rimarkigas, ke oni ofte skribas la Suno kun majusklo, kiam oni celas nian Sunon kiel nomon, kaj tiaj nomoj konservas la, same kiel la Granda Ursino. Majuskloj ne estas devigaj, do aperas ambaŭ skribmanieroj.
| Skribo | Kion ĝi signifas |
|---|---|
| La suno brilas. | ekzemplo de PMEG; ordinara vorto |
| la Suno, la Luno, la Tero | nia Suno, nia Luno, la planedo Tero kiel nomoj; ReVo skribas Suno-Tero-distanco |
| sunoj | steloj, kiuj havas proprajn planedojn |
| la lunoj de Jupitero | la naturaj satelitoj de Jupitero (ĉiu natura satelito estas luno) |
| tero | grundo; en simpla teksto ankaŭ la planedo |
Planedoj kaj tagoj de la semajno
Unuavide la tagnomoj lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo kaj vendredo similas al planedaj nomoj, sed ili ne estas konstruitaj el la Esperantaj planedaj vortoj. Vikipedio klarigas, ke la latinaj tagnomoj estis donitaj laŭ sep astroj, kiuj laŭ la tiama kredo ĉirkaŭiris la Teron: Luno, Marso, Merkuro, Jupitero, Venuso, Saturno kaj Suno. La Esperantaj nomoj venas rekte el la franca (lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi), krom sabato. Do lundo estas „tago de la Luno”, mardo „tago de Marso”, merkredo „tago de Merkuro”, ĵaŭdo „tago de Jovo” (alia nomo de Jupitero) kaj vendredo „tago de Venuso”, sed en Esperanto tiuj estas memstaraj radikoj.
La lastaj du tagoj ne memorigas pri Saturno kaj Suno: laŭ Vikipedio ili renomiĝis laŭ la juda kaj la kristana ŝabatoj, kaj en Esperanto sabato venas de la hebrea ŝabat kaj dimanĉo de la latina „tago de la Sinjoro”. Per tio Esperanto diferencas de la angla, kie Saturday kaj Sunday ankoraŭ montras Saturnon kaj Sunon.
| Planedo (majuskle) | Tago (minuskle) | Rilato |
|---|---|---|
| la Luno | lundo | tago de la Luno |
| Marso | mardo | tago de Marso |
| Merkuro | merkredo | tago de Merkuro |
| Jupitero (Jovo) | ĵaŭdo | tago de Jovo |
| Venuso | vendredo | tago de Venuso |
| Saturno, la Suno | sabato, dimanĉo | neniu rilato en Esperanto |
Atentu la ortografion: planedoj havas majusklon (Marso), tagoj minusklon (mardo), do la vortoj ne konfuziĝas skribe.
La Sunsistemo kaj pli for
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| sunsistemo | sun-sis-TE-mo | la Suno kun la korpoj ĉirkaŭ ĝi |
| planedo | pla-NE-do | ĉirkaŭiras stelon kaj liberigis sian orbiton de aliaj korpoj |
| nanplanedo | nan-pla-NE-do | nana „tre malgranda” + planedo |
| asteroido | as-te-ro-I-do | de metroj ĝis kilometroj en grando |
| kometo | ko-ME-to | ricevas voston proksime al la Suno |
| meteoro | me-te-O-ro | lumo de korpo, kiu eniras la atmosferon |
| falstelo | fal-STE-lo | „falanta stelo”, hela meteoro |
| galaksio | ga-lak-SI-o | unu el la grandaj amasoj de steloj en la universo |
| Lakta Vojo, Laktovojo | LAK-ta VO-jo, lak-to-VO-jo | ReVo malkonsilas galaksio por nia propra galaksio |
| universo | u-ni-VER-so | ĉio, kio ekzistas |
| eklipso | ek-LIP-so | luneklipso de la Luno, suneklipso de la Suno |
| novluno, plenluno | nov-LU-no, plen-LU-no | la Luno ne videblas / la tuta videbla flanko lumas |
Astronomio kaj kosmoveturado
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| stelo | STE-lo | mem lumanta; ReVo kalkulas nian Sunon kiel stelon |
| konstelacio | kon-ste-la-CI-o | unu el 88 oficialaj regionoj de la ĉielo |
| stelaro | ste-LA-ro | grupo de steloj; la figuro, kiun ĝi desegnas, estas stelfiguro |
| la Granda Ursino | GRAN-da ur-SI-no | la granda stelfiguro de la norda ĉielo |
| Oriono | o-ri-O-no | sen la (PMEG) |
| teleskopo | te-le-SKO-po | por observi foran objektojn |
| observejo, stelobservejo | ob-ser-VE-jo, ste-lob-ser-VE-jo | ReVo havas ankaŭ observatorio |
| orbito | or-BI-to | la kurbo, kiun unu korpo sekvas ĉirkaŭ alia |
| satelito | sa-te-LI-to | luno, aŭ aparato, kiu orbitas planedon |
| raketo | ra-KE-to | ankaŭ artfajraĵa raketo |
| kosmoŝipo | kos-mo-ŜI-po | ReVo: sama kiel kosmoveturilo |
| astronaŭto, kosmonaŭto | as-tro-NAŬ-to, kos-mo-NAŬ-to | ReVo difinas astronaŭto kiel kosmonaŭto |
| kosmo | KOS-mo | la universo, precipe la regiono ekster la Tero |
| spaco | SPA-co | libera loko, interspaco; ReVo markas spaco por la kosmo kiel evitinde |
| eksterterano | ek-ster-te-RA-no | iu el ekster la Tero |
Verboj: orbiti (iri laŭ orbito ĉirkaŭ alia korpo), rondiri (iri ĉirkaŭ io; ReVo: la Luno rondiras ĉirkaŭ la Tero), turniĝi (la Tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso), ekflugi (komenci flugon; ReVo: kosmodromo estas la loko por la ekflugo de kosmoŝipoj), observi (atente rigardi).
Kiel oni konstruas kosmajn vortojn?
| Vortparto | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| -ar- | grupo de multaj | stelo → stelaro |
| -et- | malgranda | stelo → steleto malgranda stelo |
| -ej- | loko | observejo |
| -il- | ilo | mezuri → mezurilo |
| -ig- | fari, kaŭzi | en·orbit·ig·i meti en orbiton |
| ekster- | ekstere de | eksterterano, ekstersunsistema ekster la sunsistemo |
| kunmetaĵo | la unua vorto priskribas la duan | sunsistemo, suneklipso, plenluno, kosmoŝipo |
Pli en sufiksoj kaj vortfarado.
Lernejaj sciencoj kaj sciencistoj
| Scienco | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| scienco | sci-EN-co | scio bazita sur esploro |
| fiziko | fi-ZI-ko | movado de korpoj kaj iliaj interagoj |
| ĥemio, kemio | ĥe-MI-o, ke-MI-o | ReVo listigas ambaŭ formojn |
| biologio | bi-o-lo-GI-o | scienco pri la vivo |
| matematiko | ma-te-ma-TI-ko | scienco pri nombroj kaj formoj |
| geografio | ge-o-gra-FI-o | scienco pri la surfaco de la Tero kaj ĝiaj regionoj |
| geologio | ge-o-lo-GI-o | scienco pri la tera krusto |
| astronomio | as-tro-no-MI-o | scienco pri la ĉielkorpoj |
| meteorologio | me-te-o-ro-lo-GI-o | scienco pri la vetero, ankaŭ meteologio; vidu veteron kaj sezonojn |
| komputiko | kom-pu-TI-ko | ReVo: sama kiel informatiko, informadiko; vidu teknologion |
Nomoj de sciencoj estas ordinaraj singularaj substantivoj: Fiziko estas interesa. Kontraste al la angla (physics, mathematics), ili ne havas pluralan aspekton.
| Fakulo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| sciencisto, scienculo | sci-en-CIS-to, sci-en-CU-lo | sciencisto estas profesiulo; scienculo ĉiu, kiu esploras iun fakon |
| fizikisto | fi-zi-KIS-to | fiziko + -ist- |
| ĥemiisto, kemiisto | ĥe-mi-IS-to, ke-mi-IS-to | ĥemio + -ist- |
| matematikisto | ma-te-ma-ti-KIS-to | matematiko + -ist- |
| biologo | bi-o-LO-go | ankaŭ biologiisto |
| geografo | ge-o-GRA-fo | ankaŭ geografiisto |
| geologo | ge-o-LO-go | ankaŭ geologiisto |
| astronomo | as-tro-NO-mo | ne astronomisto |
Du ŝablonoj klarigas la liston. Kiam la persono ne havas propran radikon, aldonu -ist- al la scienco: fiziko → fizikisto. PMEG rimarkigas, ke fiziko ne povas samtempe signifi la fizikiston, ĉar ĝi estas la nomo de la scienco. Multaj nomoj en -io havas paralelan radikon sen la i: biologio → biologo. La formoj en -iisto eblas, sed la duobla i estas ĝena, tial oni preferas la mallongan radikon, kaj PMEG diras, ke oni ne kreu astronomisto. PMEG nomas la -olog- de biologo eksafikso: internacia finaĵo, ne regula Esperanta sufikso. Lernobjektojn kaj klasĉambrajn vortojn vi trovos en la paĝo pri lernejo.
Laboratorio kaj eksperimento
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| laboratorio | la-bo-ra-to-RI-o | laborejo por esploroj kaj eksperimentoj |
| eksperimento | eks-pe-ri-MEN-to | metoda provo de hipotezo |
| eksperimenti | eks-pe-ri-MEN-ti | ordinare eksperimenti pri + temo |
| hipotezo | hi-po-TE-zo | nepruvita supozo, kiu estas provota |
| teorio | te-o-RI-o | organizita klarigo, kiu antaŭdiras fenomenojn |
| mezuri | me-ZU-ri | kompari kun unuo; substantivo mezuro |
| pruvi | PRU-vi | montri per rezonado aŭ fakto |
| mikroskopo | mi-kro-SKO-po | montras tion, kion la nuda okulo ne vidas |
| atomo | a-TO-mo | nukleo plus elektronoj |
| molekulo | mo-le-KU-lo | la plej malgranda unuo de kemia substanco |
| energio | e-ner-GI-o | en fiziko, kapablo fari laboron |
| gravito | gra-VI-to | forto, kiu altiras masojn unu al alia |
Kosmo kaj scienco en frazoj
| Esperanto | Noto |
|---|---|
| La Tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso. | sia montras la posedanton: la subjekton la Tero. |
| La Luno rondiras ĉirkaŭ la Tero. | ĉirkaŭ + nomo, sen -n; simila frazo troviĝas en ReVo. |
| Marso estas la kvara planedo de la sunsistemo. | Ordnombro kvara kun la; ReVo difinas Marson tiel. |
| Saturno havas multajn lunojn. | multajn lunojn havas -j (plurala) kaj -n (objekto); adjektivo kaj substantivo akordiĝas. |
| Ĉu estas vivo sur Marso? | Jes-ne-demando per ĉu; sur Marso sen la. |
| Nokte ni observas la stelojn per teleskopo. | nokte = dum la nokto; per montras ilon. |
| Mia fratino volas esti astronaŭto. | Post esti la profesio staras sen artikolo kaj sen -n. |
| La kosmoŝipo ekflugis hieraŭ. | ek- montras la komencon de la ago. |
| La sciencistoj eksperimentas pri nova metodo. | pri + temo, sen -n. |
Oftaj demandoj
Kio estas planedo en Esperanto, kaj kio estas Plutono?
Planedo estas ĉielkorpo, kiu orbitas stelon kaj liberigis sian orbiton de aliaj korpoj (ReVo). Plutono estas nanplanedo; ReVo diras, ke ĝi estis kalkulata kiel naŭa planedo ĝis 2006.
Ĉu planedaj nomoj skribiĝas per majusklo en Esperanto?
Jes. Ili estas propraj nomoj, do Marso kaj Jupitero havas majusklon kaj ne havas la. Majusklo ĉe la Suno, same ĉe la Luno kaj la Tero, estas laŭvola; PMEG diras, ke la Suno ofte tiel skribiĝas.
Kiel oni nomas la kosmon en Esperanto?
Kosmo por la universo ekster la Tero, kun kosma „de la kosmo” kaj kosmoŝipo. ReVo markas spaco por la kosmo kiel evitinde.
Kio estas la diferenco inter astronaŭto kaj kosmonaŭto?
Neniu en Esperanto: ReVo difinas astronaŭto kiel kosmonaŭto, persono, kiu vojaĝas en la kosmon.
Kiel oni nomas sciencistojn en Esperanto?
Sciencisto aŭ scienculo por iu, kiu okupiĝas pri scienco, kaj fizikisto por fakulo pri fiziko; fakuloj pri biologio kaj astronomio estas biologo kaj astronomo, sen -ist-.
Ĉu la Esperantaj tagnomoj venas de la planedoj?
Parte. Lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo kaj vendredo venas el la francaj tagnomoj, kiuj iam estis donitaj laŭ Luno, Marso, Merkuro, Jovo (Jupitero) kaj Venuso, sed sabato kaj dimanĉo ne rilatas al Saturno kaj Suno.
Fontoj
- ReVo: suno, sunsistemo, luno, plenluno, novluno, tero, eksterterano, planedo, nanplanedo, kometo, asteroido, galaksio, Lakta Vojo, universo, nana
- ReVo: Merkuro, Venuso, Marso, marsano, Jupitero, Saturno, Urano, Neptuno, Plutono
- ReVo: stelo, stelaro, falstelo, konstelacio, Oriono, Granda Ursino, meteoro, eklipso, luneklipso, suneklipso, orbito, akso
- ReVo: raketo, satelito, teleskopo, observi, observejo, stelobservejo, observatorio, kosmo, spaco, kosmonaŭto, astronaŭto, kosmoŝipo, kosmodromo
- ReVo: astronomo, astronomio, fiziko, fizikisto, ĥemio, kemio, ĥemiisto, biologio, biologo, matematiko, matematikisto, geografio, geografo, geologio, geologo, meteorologio, informatiko, scienco, sciencisto, scienculo
- ReVo: laboratorio, eksperimento, hipotezo, teorio, mezuri, pruvi, mikroskopo, atomo, molekulo, energio, gravito
- ReVo: lundo, mardo; Semajno – Vikipedio (la nomoj de la tagoj kaj ilia deveno)
- PMEG: majuskloj ĉe propraj nomoj, la ĉe propraj nomoj, la kaj konata afero (la suno)
- PMEG: IST, I (geografio → geografo), OLOG, IĜ (La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso)
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.