Matematiko en Esperanto: plus, minus, frakcioj kaj formoj

En Esperanto oni laŭtlegas kalkulon per la nomoj de la signoj: 2 + 3 = 5 estas Du plus tri estas kvin. La signoj estas plus, minus, oble kaj dividite per, kaj la egalsigno legiĝas estas, egalas aŭ faras. Frakcioj uzas la sufikson -on- (duono), la decimala signo estas komo, kaj formoj estas substantivoj en -o: cirklo, kvadrato, kubo.

La nombrovortoj mem troviĝas en la paĝo pri nombroj. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Kiel oni laŭtlegas kalkulon?

Nomu ĉiun signon, poste la rezulton. La Fundamento legas la egalsignon per faras: Du kaj du faras kvar. PMEG diras, ke hodiaŭ estas kaj egalas (al) pli ofte aperas.

Oble kuniĝas kun la antaŭa nombro (trioble, kvinoble) aŭ staras sola (tri oble kvar). La Fundamento havas Kvinoble sep estas tridek kvin.

Plus tri estas pozitiva nombro kaj minus tri negativa nombro; nulo estas nul. Por kompari, pli granda ol signifas „>” kaj malpli granda ol „<”: Kvin estas pli granda ol tri. Por −10° PMEG donas minus dek gradoj aŭ dek gradoj sub nulo. Pri pli kaj ol vidu komparadon.

#Kiuj estas la vortoj por adicii, subtrahi, multipliki kaj dividi?

Ĉiu operacio havas verbon, kaj ĝia rezulto havas propran substantivon. Ekster teknika parolo, laŭ ReVo, aldoni kaj depreni povas anstataŭi adicii kaj subtrahi.

#Kiel oni diras frakciojn kaj elcenton?

Frakcio estas nombro plus la sufikso -on-: unu el tiom da egalaj partoj. Kvarono estas ordinara substantivo, do tri el ili estas tri kvaronoj. Pri -on-, -obl- kaj -op- vidu sufiksojn.

Kiel prefiksoj, duon- kaj kvaron- kuniĝas kun la sekva vorto: duonhoro (tridek minutoj), kvaronkilometro (ducent kvindek metroj). Multoblojn faras -obl- kaj grupojn -op-: Dudek estas la duoblo de dek. La sekva tabelo aldonas grupojn kaj elcenton.

Diru la nombron unue, poste la pluralon: dudek elcentoj aŭ dudek procentoj por 20%. PMEG legas 100% kiel cent procentoj/elcentoj; ReVo markas pocento kiel evitindan. La rabato estas dudek elcentoj.

#Kiel oni diras decimalojn kaj mezurojn?

Esperanto uzas decimalan komon, ne punkton: 3,5 legiĝas tri komo kvin (PMEG). Post la komo legu la ciferojn unu post la alia.

Cifero post la komo estas decimalo. Unuoj sekvas la nombron: kvadrata metro, kuba metro.

#Kie la Esperanta matematiko diferencas de alilandaj kutimoj?

Kelkaj Esperantaj vortoj kaj uzoj ne samas kiel en naciaj lingvoj. Jen la plej gravaj.

#Kiel nomiĝas la formoj en Esperanto?

Ebenaj formoj finiĝas per -o. Laŭ ReVo kvadrato estas ortangula rombo, alivorte regula kvarlatero.

Solidaj formoj funkcias same. La surfaco de pilko estas sfero; la objekto mem estas globo.

Kubo havas ses facojn, dek du eĝojn kaj ok verticojn. Kvadrato havas kvar egalajn laterojn.

#Kiuj vortoj priskribas geometrion kaj mezuradon?

Mezuro ricevas la finaĵon -n: La tablo estas du metrojn longa kaj unu metron larĝa. Pliaj ekzemploj:

• La sumo de la anguloj de triangulo estas cent okdek gradoj.
• Por kalkuli la areon de rektangulo, multipliku la longon per la larĝo.

#Nombro, numero aŭ cifero: kiun vi bezonas?

Nombro estas la kvanto, numero estas nombro uzata kiel etikedo, kaj cifero estas la skribita signo.

Ĉi tiu nombro havas kvar ciferojn. Mi loĝas en ĉambro numero sep. PMEG apartigas la du: kvara signifas, ke tri venis antaŭe, dum numero kvar estas nur etikedo.

#Kiuj vortoj necesas en matematika leciono?

Mi ne povas solvi ĉi tiun ekvacion. Ĉu mi rajtas uzi kalkulilon? Kio estas la rezulto? La paĝo pri lernejo kaj instruado havas la reston de la klasĉambro.

#Kiel tiuj vortoj estas konstruitaj?

La partoj neniam ŝanĝiĝas, do multajn el tiuj vortoj eblas legi el iliaj pecoj: tri·angul·o, kvar·later·o, plur·later·o, kalkul·il·o. Vidu vortfaradon, kaj uzu la nombran konvertilon por frakcioj kaj multobloj.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni diras plus, minus, oble kaj dividite per en Esperanto?

Plus, minus, oble (aŭ multiplikite per) kaj dividite per. La egalsignon oni legas estas, egalas al aŭ, en la Fundamento, faras.

#Kiel oni diras 2 + 2 = 4 en Esperanto?

Du plus du estas kvar. La vortumo de la Fundamento, Du kaj du faras kvar, ankaŭ ĝustas.

#Kiel oni nomas frakciojn en Esperanto?

Per la sufikso -on-: duono, triono, kvarono. Por ¾ diru tri kvaronoj, kaj por procento elcento aŭ procento.

#Kiel oni diras 3,5 en Esperanto?

Skribu decimalan komon kaj diru tri komo kvin, legante ĉiun ciferon post la komo aparte.

#Kio estas la diferenco inter nombro, numero kaj cifero?

Nombro estas kvanto, numero estas etikedo, ekzemple ĉambra numero, kaj cifero estas skribita signo.

#Kiel oni nomas la plej oftajn geometriajn formojn?

Ebenaj formoj estas cirklo, kvadrato kaj triangulo, solida formo estas kubo. Rektangulo estas rektangulo aŭ ortangulo, kaj sfero estas sfero.

#Fontoj

• PMEG: Matematikaj esprimoj (laŭtlegado de kalkuloj, decimala komo, mezuroj)
• PMEG: Plus kaj minus
• PMEG: O-vortaj nombrovortoj (miliardo, biliono, longa skalo), Sufikso ON, Sufikso OBL, Sufikso OP
• PMEG: Uzado de nombrovortoj (numero), N por mezuro, Helpaj signoj (%)
• ReVo: plus, minus, egala, -obl-, oble, pozitiva, negativa, adicii, aldoni, depreni, subtrahi, multipliki, dividi, sumo, diferenco, produkto, kvociento, potenco, radiko
• ReVo: duono, triono, kvarono, centono, elcento, pocento, procento, rabato, komo, punkto, decimalo, decimala
• ReVo: cirklo, cirkla, kvadrato, kvadrata, rombo, paralelogramo, trapezo, pentagono, heksagono, plurlatero, kvarlatero, latero, angulo, triangulo, rektangulo, ortangulo, plurangulo
• ReVo: kubo, sfero, globo, piramido, cilindro, konuso, prismo, faco, eĝo
• ReVo: orta, orto, rekta, rekto, akuta, obtuza, streko, vertico, radiuso, diametro, cirkonferenco, perimetro, areo, volumeno, paralela, perpendikulara, longo, larĝo, alto, profundo
• ReVo: nombro, numero, cifero, kalkuli, kalkulilo, ekvacio, solvi, rezulto, matematiko, geometrio