Novaĵoj kaj amaskomunikiloj en Esperanto: gazeto, televido

Gazeto estas periodaĵo, kiu sciigas aktualaĵojn, televido estas la sistemo de moviĝantaj bildoj kun sono kaj ĝiaj programoj, elsendo estas unu radia aŭ televida programo kaj novaĵo estas informo pri tio, kio ĵus okazis. Plej multaj vortoj pri amaskomunikiloj konsistas el kelkaj vortpartoj: -ist- por profesiulo, -il- por aparato, -ej- por loko kaj -ar- por grupo. Ĉi tiu paĝo grupigas ĉirkaŭ 90 vortojn laŭ temo, montras la parojn, kiuj konfuzas lernantojn, kaj finiĝas per frazoj por reuzo. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Gazetoj kaj revuoj

#Gazeto aŭ ĵurnalo?

Ambaŭ povas signifi „gazeto”, sed gazeto estas la pli sekura elekto. ReVo difinas ĵurnalo kiel gazeto kaj aldonas duan sencon, novaĵan bultenon, kiel en la televida ĵurnalo. Ĝi notas ankaŭ, ke la Fundamento ne difinas ĵurnalo kaj ke la Akademio oficialigis la vorton poste, en sia Unua Oficiala Aldono. Gazeto estas pli firme enradikiĝinta, kaj la vortlisto Vortoj de la Bona Lingvo konsilas anstataŭe gazeto, taggazeto aŭ revuo. Ĵurnalo ne signifas personan taglibron: por tio diru taglibro.

La kutima vorto por la profesio estas ĵurnalisto; gazetisto estas specife gazeta ĵurnalisto. Revuo havas ankaŭ aliajn sencojn, nome soldatan paradan inspektadon kaj teatran revuon, do magazino aŭ gazeto povas esti pli klaraj.

#Homoj, kiuj faras kaj legas la novaĵojn

#Televido kaj radio

Televido havas en ReVo du ĉefajn sencojn: la tekniko de sendado kaj ricevado de moviĝantaj bildoj kaj sono, kaj la programoj faritaj per ĝi. La aparato estas televidilo. ReVo markas la trian sencon de televido („televida aparato”) kiel maloftan kaj evitindan, do por la objekto diru televidilo.

Radio kovras kaj la dissendadon kaj la aparaton, do la kunteksto decidas: Mi aŭskultas la radion. La adjektivo televida signifas „de televido”. Rimarko en ReVo atentigas, ke publika kontrastas ne nur kun privata, sed ankaŭ kun ŝtata: publika televido ne egalas al ŝtata televido.

#Novaĵoj, faktoj kaj fontoj

Novaĵo konsistas el nov- „nova” + -aĵ- „aĵo”. ReVo donas tri sencojn: io, kio ĵus okazis; io freŝe anoncita; io, kio aperas unuafoje. Por „la novaĵoj” la ekzemploj de ReVo uzas la pluralon novaĵoj, kaj unuopa novaĵo estas novaĵo.

Atentu pri la trompa amiko aktuala. ReVo nomas ĝin elstara falsa amiko inter lingvoj, ĉar similaj vortoj en nacilingvoj havas aliajn sencojn. En Esperanto la plej taŭga senco estas „grava kaj interesa en la nuna momento” (aktualaĵo). Por la ceteraj sencoj ReVo konsilas pli precizajn vortojn: por „nuna” diru nuna aŭ kuranta, por „reala, efektiva” diru reala, efektiva aŭ vera, kaj por „efektive” diru efektive aŭ fakte. Kiel via lingvo povas trompi vin, vidu sube en la sekcio „Trompaj similaĵoj en via lingvo”.

Pri vortoj de debato kaj opinio (opinio, debato, argumento) vidu politikon kaj socion.

#Interretaj amaskomunikiloj kaj sociaj mesaĝoj

Nomojn de sociaj retejoj, ligojn, retpoŝton kaj aplikaĵojn vidu en la paĝo pri teknologio kaj interreto.

#Eldonado, presado kaj gazetara libereco

Du avertoj el ReVo. Cenzuro ne rajtas signifi lernejan noton; ReVo nomas tion germanismo, evitinda. Kaj rimarko en ReVo sugestas, ke amaskomunikilo pli taŭgas por la interreto, kie homoj komunikas ambaŭdirekte, dum unudirektaj gazetoj kaj televido konvenas al informilo.

#Kiel oni faras vortojn pri amaskomunikiloj

PMEG uzas redaktejo kiel sian ekzemplon por -ej-, gazetaro por -ar- („ĉiuj gazetoj en unu regiono”) kaj ĉefartikolo por ĉef-. Pli pri tiuj partoj: sufiksoj kaj vortfarado.

#Trompaj similaĵoj en via lingvo

Multaj vortoj de ĉi tiu paĝo aspektas kiel vortoj de nacilingvoj, sed signifas ion alian. Kiu vorto trompas vin, dependas de via gepatra lingvo.

• Ĵurnalo, gazeto kaj journal. La angla journal signifas ĉefe taglibron aŭ fakan periodaĵon, kaj la franca journal signifas gazeton, sed ankaŭ taglibron. En Esperanto ĵurnalo estas gazeto aŭ novaĵa bulteno: por taglibro diru taglibro, por faka periodaĵo revuo. La rusa журнал kutime signifas revuon, ne gazeton; por tio diru revuo aŭ magazino.
• Revuo kaj review. La angla review estas ofte recenzo, kritika artikolo; en Esperanto tio estas recenzo. Revuo estas periodaĵo pri unu fako, kaj ReVo donas al ĝi ankaŭ la sencojn „soldata parada inspektado” kaj „teatraĵo pri aktualaĵoj”.
• Magazino kaj magazeno. Magazino estas populara ilustrita periodaĵo. La rusa магазин kaj la franca magasin signifas vendejon; en Esperanto tio estas vendejo aŭ butiko, dum magazeno estas stokejo por varoj aŭ granda vendejo.
• Televido kaj televidilo. La angla television nomas kaj la sistemon kaj la aparaton (a new television). En Esperanto la aparato estas televidilo.
• Aktuala. La angla actual signifas „reala”, sed Esperanta aktuala ĉefe signifas „grava nun”; por „reala” diru reala, efektiva aŭ vera. Male, la franca actuel, hispana actual, itala attuale kaj pola aktualny signifas ĉefe „nuna”: ReVo markas tiun sencon de aktuala kiel evitindan kaj konsilas nuna aŭ kuranta. Nur en matematiko kaj lingvistiko aktuala signifas „reala”, ekzemple aktuala malfinio.
• Kie via lingvo helpas. Gazeto similas al pola gazeta kaj rusa газета, magazino al angla kaj franca magazine kaj germana Magazin, ĵurnalisto al angla journalist, franca journaliste, germana Journalist kaj rusa журналист.
• Prononco. Ĵ en ĵurnalo kaj ĵurnalisto sonas kiel la franca j en journal aŭ la angla s en measure, ne kiel la angla j en jam (tio estas ĝ). C en anonco, cenzuro kaj libereco sonas ts, ne s kiel en la angla censorship. Ŝ en afiŝo sonas kiel la angla sh, kaj ŭ en aŭskultanto estas duonvokalo, kiel la angla w.

#Frazoj pri la novaĵoj

Objektoj ricevas -n: la gazeton, la ministron, televidon; vidu la akuzativon. Por skribi al gazeto, revuo aŭ elsendanto, la kutimaj formoj estas en leteroj kaj retpoŝto.

#Amaskomunikiloj en Esperanto

Esperanto havas propran gazetaron ekde la komenco. La unua Esperanta periodaĵo, La Esperantisto, aperis la 1-an de Septembro 1889 en Nurenbergo kun la kunlaboro de Zamenhof kaj finiĝis en 1895, post kiam la Rusa Imperio malpermesis ĝin. La monata revuo Monato aperas ekde Januaro 1980 kaj estas eldonata de la Flandra Esperanto-Ligo en Antverpeno, Belgio. Libera Folio estas sendependa reta bulteno pri la movado. Pri Esperanta radio, podkastoj kaj filmoj vidu muzikon kaj filmon; pri libroj kaj aŭtoroj vidu literaturon.

#Oftaj demandoj

#Kio estas la diferenco inter gazeto kaj ĵurnalo?

Gazeto estas periodaĵo, kiu sciigas aktualaĵojn. Ĵurnalo ankaŭ povas signifi gazeton kaj novaĵan bultenon, sed ReVo notas, ke gazeto estas pli firme enradikiĝinta. Ĉiutaga gazeto estas taggazeto aŭ ĉiutaga gazeto.

#Kio estas la diferenco inter televido kaj televidilo?

Televido estas la sistemo kaj ĝiaj programoj; televidilo estas la aparato. ReVo markas la uzon de televido por la aparato kiel maloftan kaj evitindan, do diru Mi aĉetis novan televidilon.

#Ĉu oni diras novaĵo aŭ novaĵoj por „la novaĵoj”?

Novaĵoj (plurale) por „la novaĵoj” ĝenerale, kiel en la ekzemploj de ReVo, kaj novaĵo por unuopa novaĵo. Televida novaĵprogramo estas televida ĵurnalo en ReVo.

#Kiel oni nomas falsajn novaĵojn en Esperanto?

Falsa novaĵo aŭ trompnovaĵo (intence trompa novaĵo). ReVo listigas ambaŭ, kaj la artikolo de Vikipedio titoliĝas Falsaj novaĵoj. Unuopa falsaĵo estas falsaĵo.

#Ĉu aktuala estas falsa amiko en Esperanto?

Por multaj parolantoj, jes. Esperanta aktuala signifas „grava kaj interesa nun”, kaj aktualaĵo estas aktuala temo. Por „reala” diru reala, efektiva aŭ vera, kaj por „nuna” diru nuna aŭ kuranta.

#Fontoj

• ReVo, gazetoj kaj revuoj: gazeto, ĵurnalo, magazino, revuo, periodaĵo, bulteno
• ReVo, partoj de gazeto: artikolo, titolo, rubriko, kolumno, numero, intervjuo
• ReVo, reklamo kaj abono: reklamo, anonci, anoncisto, aboni, abonanto
• ReVo, homoj de la gazetaro: raporti, raportisto, reportero, redakti, redaktisto, redaktoro, redakcio, korespondi
• ReVo, eldonado: eldoni, eldonejo, eldonisto, aperi, publiko, publikigi, presi, presejo
• ReVo, televido kaj radio: televido, televidilo, radio, radiofonio, radioaparato, radiostacio, televidstacio
• ReVo, elsendoj: kanalo, programo, elsendi, dissendi, spekti, spektanto, spektatoro, aŭskulti, aŭskultanto, parolisto
• ReVo, novaĵoj: novaĵo, trompnovaĵo, falsa novaĵo, aktuala, aktualaĵo, informo, misinformo, fakto, fonto, falsaĵo, ĝisdata, propagando
• ReVo, interreto kaj cenzuro: blogo, podkasto, afiŝo, afiŝi, cenzuro, amasinformilo, amaskomunikilo
• ReVo, bibliografio: Monato, Vortoj de la Bona Lingvo
• PMEG: ĉef-, -ej-, -ar-, -il-, kaj (ekzemplo kun rigardi televidon)
• Vikivortaro (angle): journal, actual, review, aktualny, attuale, magasin
• Vikipedio: Falsaj novaĵoj, Gazetarlibereco, La Esperantisto, Libera Folio
• Wikipedia (angle): La Esperantisto, Monato