Milito kaj paco en Esperanto: neŭtralaj vortoj por novaĵoj

Milito estas, laŭ ReVo, oficiala nepaco inter nacioj aŭ partioj, kun bataloj, kaj paco estas la stato de nacio, kiu ne militas. Soldato estas ordinara membro de armeo, armeo estas la tuta organizita militforto de ŝtato kaj rifuĝinto estas homo, kiu rifuĝis for de danĝero. Ĉirkaŭ 80 vortoj estas grupigitaj sube laŭ temo, poste venas vortfarado kaj paroj de similaj vortoj. La vortoj estas neŭtralaj etikedoj: la paĝo ne prenas flankon, nomas neniujn aktualajn eventojn kaj sekvas la vortaron ReVo.

La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj. Vidu ankaŭ politikon kaj socion, leĝon kaj krimon kaj geografion kaj mondon.

#Paco kaj diplomatio

Paco estas la stato de nacio, kiu ne militas, kaj ankaŭ harmonio inter homoj. La frazo de ReVo armita paco signifas pacon, en kiu ĉiu flanko preparas sin por milito.

#Milito kaj batalado

ReVo difinas militon kiel oficialan nepacon inter nacioj aŭ partioj, kun bataloj. Militi signifas konduki militon; batali signifas ĝenerale lukti. Por proklami militon oni diras deklari militon.

#Armitaj fortoj

Armeo estas la tuta organizita militforto de ŝtato, kun ĝiaj soldatoj, oficiroj kaj armiloj.

#Armiloj: la bazaj vortoj

Nur ĉiutagaj vortoj; pli da vortoj estas en la vortaro.

#Post la batalado

Rifuĝinto estas rifuĝ·int·o, „kiu rifuĝis”; la simpla verbo por „forkuri de danĝero” estas fuĝi. Humanitara helpo estas helpo, kiu mildigas homan suferon.

#Militoj en la historio

#Kiel fari vortojn el milit- kaj pac-

Ambaŭ estas radikoj, do finaĵoj kaj afiksoj kreas tutajn vortfamiliojn; vidu vortfaradon, sufiksojn kaj prefiksojn. Mal- ne donas la kontraŭon de paco: PMEG listigas paco – milito kiel paron sen ĝi, kaj malpaco signifas malkonkordon.

PMEG diras, ke -ist- estas persono, kiu ofte faras ion, eble profesie, kaj ofte subtenanto de -ismo, kiel en pacisto. -An- estas membro de grupo: armeano „membro de armeo”, milicano „membro de milico”. -Ar- faras grupon: militistaro.

Vortoj, kiuj jam nomas personon, ne bezonas -ist-; PMEG nomas soldato, generalo kaj diplomato.

#Similaj vortoj

#Trompaj similaĵoj en via lingvo

Pluraj vortoj de ĉi tiu paĝo aspektas kiel vortoj de nacilingvoj, sed signifas ion alian aŭ pli mallarĝan. Kiu vorto trompas vin, dependas de via gepatra lingvo.

• Negoci kaj intertrakti. La angla negotiate, franca négocier, hispana negociar, itala negoziare kaj pola negocjować aspektas kiel negoci. En Esperanto negoci signifas komerci (ReVo: negoco estas profitcela komerca okupo). Por traktadoj inter flankoj diru intertrakti. La franca, hispana kaj itala vortoj kovras ambaŭ sencojn, sed en Esperanto ili estas du apartaj vortoj.
• Sankcio kaj sankciumo. La angla sanction, franca sanction kaj hispana sanción povas signifi aprobon aŭ punon. Laŭ ReVo ankaŭ Esperanta sankcio heredis tiun duoblan sencon, kaj la vortaro rekomendas aprobo por aprobo, puno por puno kaj sankciumo por puno pro morala, socia aŭ politika malobservo.
• Milico kaj polico. La pola milicja kaj la rusa милиция iam nomis la policon. ReVo difinas milico alie: kiel nepermanentan, ofte volontulan militistaron por defendo de la nacia teritorio, malkiel la konstanta armeo. La polico en Esperanto estas polico; membro de milico estas milicano.
• Armeo ne estas nur tera. La angla army kutime celas la teran forton. En Esperanto armeo estas la tuta militforto de ŝtato (ReVo), kaj ĝiaj partoj nomiĝas terarmeo, mararmeo kaj aerarmeo.
• Generalo kaj ĝenerala. La angla general, franca général kaj hispana general signifas ankaŭ „ĝenerala”, sed Esperanto distingas: generalo estas militrango, oficiro super kolonelo, kaj ĝenerala estas la adjektivo „ne speciala, komuna”. Atentu ankaŭ la prononcon: ge-ne-RA-lo, sed ĝe-ne-RA-la.
• Oficiro kaj policisto. La angla officer nomas ankaŭ policiston. En Esperanto oficiro estas armea gvidanto; por polica oficisto diru policisto aŭ policano.
• Prononco. C en paco, milico kaj armistico sonas ts, ne s kiel en la angla peace aŭ police. Ĝ en fuĝi kaj rifuĝinto sonas kiel la angla j en jam (pola dż). Ŭ en neŭtrala estas duonvokalo, kiel la angla w.

#Frazoj el la novaĵoj

Rektaj objektoj prenas -n: packontrakton, ponton, rifuĝintojn, urbon; vidu la akuzativon.

#Paco en la verkoj de Zamenhof

Paco estas temo de la poemo de Zamenhof La Espero (1890), kiu promesas sanktan harmonion al mondo eterne militanta; legu pli pri Zamenhof kaj pri homaranismo, lia ideo de la homaro kiel unu familio.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni nomas militon kaj pacon en Esperanto?

Milito kaj paco. La adjektivoj estas milita „rilata al milito aŭ armeo” kaj paca „rilata al paco”.

#Kio estas la diferenco inter militisto kaj soldato?

Militisto estas ĉiu, kiu batalas profesie aŭ pro deviga militservo. Soldato kutime signifas senrangan membron de la tera armeo, kvankam ReVo glosas ĝin ankaŭ kiel militisto.

#Kio estas la diferenco inter negoci kaj intertrakti?

Intertrakti signifas paroli kun alia flanko por atingi interkonsenton, kaj intertraktado estas la traktadoj. Negoci signifas komerci.

#Kiel oni nomas rifuĝinton en Esperanto?

Rifuĝinto, de rifuĝi „serĉi ŝirmon”. Rifuĝejo estas loko de ŝirmo.

#Ĉu milico estas la sama kiel polico?

Ne. Laŭ ReVo milico estas nepermanenta, ofte volontula militistaro por defendo de la nacia teritorio. La polico estas polico.

#Fontoj

• ReVo, paco kaj diplomatio: pac-, pacifismo, pacifisto, armistico, kontrakto kaj packontrakto, traktato, intertrakti, interkonsento, negoci, neŭtrala, neŭtra, diplomato, diplomatio, ambasadoro
• ReVo, milito kaj armeo: milit-, soldato, armeo, oficiro, generalo, trupo, milico, fronto, batali, venki, ataki, defendi, invadi, kapitulaci, malamiko, sankcio, militkrimo
• ReVo, armiloj kaj sekvoj: armi kaj armilo, pafilo, bombo, tanko, rifuĝi, fuĝi, viktimo, vundi, detrui, ruino, rekonstrui, helpo, humanitara
• PMEG: IST, AN, AR, EM, MAL
• Vikivortaro (angle): milicja, милиция, army, general, officer
• Zamenhof, La Espero, en Fundamenta Krestomatio (1903): Project Gutenberg; Vikipedio, La Espero