Oorlog en vrede in het Esperanto: woorden voor nieuws

Oorlog is in het Esperanto milito en vrede is paco. Een soldaat is een soldato, een leger een armeo en een vluchteling een rifuĝinto. Hieronder staan ongeveer 80 woorden per onderwerp gegroepeerd, gevolgd door woordvorming en gelijkende paren. De woorden zijn neutrale etiketten: de pagina kiest geen partij, noemt geen actuele gebeurtenissen en volgt het woordenboek ReVo.

De uitspraakkolommen splitsen de woorden in lettergrepen; de beklemtoonde lettergreep staat in hoofdletters. Zie ook politiek en maatschappij, recht en misdaad en aardrijkskunde en de wereld.

#Vrede en diplomatie

Paco is de toestand van een natie die niet in oorlog is, en ook harmonie tussen mensen. ReVo’s uitdrukking armita paco „gewapende vrede” betekent een vrede waarin elke partij zich op oorlog voorbereidt.

#Oorlog en gevechten

ReVo definieert milito als officiële niet-vrede tussen naties of partijen, met veldslagen. Militi is oorlog voeren; batali is „vechten” in het algemeen. Oorlog verklaren is deklari militon.

#Strijdkrachten

Armeo is de hele georganiseerde krijgsmacht van een staat, met soldaten, officieren en wapens.

#Wapens: de basiswoorden

Alleen alledaagse woorden; meer staan in het woordenboek.

#Na de gevechten

Rifuĝinto is rifuĝ·int·o, „iemand die zijn toevlucht heeft gezocht”; het gewone werkwoord voor „vluchten” is fuĝi. Humanitara helpo is „humanitaire hulp”.

#Oorlogen in de geschiedenis

#Woorden bouwen met milit- en pac-

Beide zijn stammen, dus uitgangen en affixen vormen hele families; zie woordvorming, achtervoegsels en voorvoegsels. Mal- geeft niet het tegenovergestelde van paco: PMEG noemt paco – milito als paar zonder, en malpaco betekent tweedracht.

PMEG zegt dat -ist- een persoon is die iets vaak doet, misschien beroepsmatig, en vaak een aanhanger van een -ismo, zoals in pacisto. -An- is een lid van een groep: armeano „legerlid”, milicano „lid van de militie”. -Ar- vormt een groep: militistaro.

Woorden die al een persoon aanduiden, krijgen geen -ist-; PMEG noemt soldato, generalo en diplomato.

#Gelijkende woorden

Twee valkuilen voor Nederlandstaligen. Het Nederlandse zelfstandig naamwoord „militair” (een persoon) is militisto, niet milita, dat een bijvoeglijk naamwoord is. En „sanctie” kent in het Nederlands beide betekenissen (goedkeuring en strafmaatregel), terwijl het Esperanto ze scheidt: voor de straf is sankciumo het woord.

#Zinnen uit het nieuws

Lijdende voorwerpen krijgen -n: packontrakton, ponton, rifuĝintojn, urbon; zie de accusatief.

#Vrede in Zamenhofs werk

Vrede is een thema in Zamenhofs gedicht La Espero (1890), dat een wereld die eterne militanta „eeuwig in oorlog” is, sanktan harmonion „heilige harmonie” belooft; lees meer over Zamenhof en over het homaranismo, zijn idee van de mensheid als één familie.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „oorlog” en „vrede” in het Esperanto?

Milito en paco. De bijvoeglijke naamwoorden zijn milita „militair” en paca „vredig”.

#Wat is het verschil tussen militisto en soldato?

Militisto is iedereen die als beroep of als dienstplichtige vecht. Soldato betekent meestal een rangloos lid van het landleger, al geeft ReVo het ook weer als militisto.

#Hoe zeg je „onderhandelingen” in het Esperanto?

Intertrakti is onderhandelen en intertraktado zijn de gesprekken. Negoci betekent zaken doen.

#Hoe zeg je „vluchteling” in het Esperanto?

Rifuĝinto, van rifuĝi „onderdak zoeken”. Een rifuĝejo is een toevluchtsoord.

#Bronnen

• ReVo, vrede en diplomatie: pac-, pacifismo, pacifisto, armistico, kontrakto en packontrakto, traktato, intertrakti, interkonsento, negoci, neŭtrala, neŭtra, diplomato, diplomatio, ambasadoro
• ReVo, oorlog en leger: milit-, soldato, armeo, oficiro, generalo, trupo, milico, fronto, batali, venki, ataki, defendi, invadi, kapitulaci, malamiko, sankcio, militkrimo
• ReVo, wapens en nasleep: armi en armilo, pafilo, bombo, tanko, rifuĝi, fuĝi, viktimo, vundi, detrui, ruino, rekonstrui, helpo, humanitara
• PMEG: IST, AN, AR, EM, MAL
• Zamenhof, La Espero, in Fundamenta Krestomatio (1903): Project Gutenberg; Vikipedio, La Espero