Wojna i pokój po esperancku: słowa do wiadomości i historii

Wojna po esperancku to milito, a pokój – paco. Żołnierz to soldato, wojsko – armeo, a uchodźca – rifuĝinto. Poniżej około 80 słów pogrupowanych tematycznie, a dalej słowotwórstwo i pary podobnych słów. Słowa są neutralnymi nazwami: strona nie staje po żadnej ze stron, nie wymienia aktualnych wydarzeń i opiera się na słowniku ReVo.

Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa). Zobacz też polityka i społeczeństwo, prawo i przestępczość i geografia świata.

#Pokój i dyplomacja

Paco to stan narodu, który nie prowadzi wojny, a także zgoda między ludźmi. Wyrażenie ReVo armita paco – „pokój zbrojny” – oznacza pokój, w którym każda ze stron przygotowuje się do wojny.

#Wojna i walka

ReVo definiuje milito jako oficjalny brak pokoju między narodami lub stronami, z bitwami. Militi to prowadzić wojnę, a batali – „walczyć” w ogóle. Wypowiedzieć wojnę to deklari militon.

#Siły zbrojne

Armeo to cała zorganizowana siła zbrojna państwa, z żołnierzami, oficerami i uzbrojeniem.

#Broń: podstawowe słowa

Tylko słowa codzienne; więcej jest w słowniku.

#Po walkach

Rifuĝinto to rifuĝ·int·o, „ten, kto schronił się”; zwykłe słowo na „uciekać” to fuĝi. Humanitara helpo to „pomoc humanitarna”.

#Wojny w historii

#Tworzenie słów od milit- i pac-

Oba to rdzenie, więc końcówki i cząstki słowotwórcze budują całe rodziny; zob. słowotwórstwo, przyrostki i przedrostki. Mal- nie daje przeciwieństwa paco: PMEG podaje parę paco – milito bez niego, a malpaco oznacza niezgodę.

PMEG mówi, że -ist- oznacza osobę, która często coś robi, może zawodowo, i często zwolennika jakiegoś -ismo, jak w pacisto. -An- oznacza członka grupy: armeano – „członek armii”, milicano – „członek milicji”. -Ar- tworzy grupę: militistaro.

Słowa, które same nazywają osobę, nie przyjmują -ist-; PMEG podaje soldato, generalo i diplomato.

#Słowa łatwe do pomylenia

#Pułapki dla mówiących po polsku

Wiele słów jest podobnych do polskich i znaczy to samo: generalo – „generał”, oficiro – „oficer”, bombo – „bomba”, ataki – „atakować”, invadi – „dokonać inwazji”, kapitulaci – „kapitulować”, humanitara – „humanitarny”. Kilka słów wygląda znajomo, a znaczy co innego lub więcej.

#Zdania z wiadomości

Dopełnienie bliższe przyjmuje -n: packontrakton, ponton, rifuĝintojn, urbon; zob. biernik. Zwróć uwagę na defendi la ponton: po polsku „bronić mostu” ma dopełniacz, a po esperancku zawsze jest biernik.

#Pokój w pismach Zamenhofa

Pokój to jeden z tematów wiersza Zamenhofa La Espero (1890), który obiecuje sanktan harmonion – „świętą harmonię” – światu eterne militanta – „wiecznie walczącemu”; więcej o Zamenhofie i o homaranizmie, jego idei ludzkości jako jednej rodziny.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „wojna” i „pokój” po esperancku?

Milito i paco. Przymiotniki to milita – „wojenny, wojskowy” i paca – „pokojowy”.

#Czym różni się militisto od soldato?

Militisto to każdy, kto walczy zawodowo lub z poboru. Soldato zwykle oznacza szeregowego członka wojsk lądowych, choć ReVo glosuje je też jako militisto.

#Jak powiedzieć „negocjacje” po esperancku?

Intertrakti to negocjować, rokować, a intertraktado – rozmowy. Negoci znaczy prowadzić interesy, więc polskie „negocjować” oddawaj przez intertrakti.

#Jak powiedzieć „uchodźca” po esperancku?

Rifuĝinto, od rifuĝi – „schronić się”. Rifuĝejo to miejsce schronienia.

#Czy milico to to samo co dawna polska milicja?

Nie. Milico to według ReVo nietrwała, często ochotnicza formacja do obrony terytorium kraju, w przeciwieństwie do stałej armii. Policja to po esperancku polico, także w odniesieniu do dawnej Milicji Obywatelskiej.

#Źródła

• ReVo, pokój i dyplomacja: pac-, pacifismo, pacifisto, armistico, kontrakto i packontrakto, traktato, intertrakti, interkonsento, negoci, neŭtrala, neŭtra, diplomato, diplomatio, ambasadoro
• ReVo, wojna i wojsko: milit-, soldato, armeo, oficiro, generalo, trupo, milico, fronto, batali, venki, ataki, defendi, invadi, kapitulaci, malamiko, sankcio, militkrimo, militarismo, kadavro, kanono
• ReVo, broń i skutki wojny: armi i armilo, pafilo, bombo, tanko, rifuĝi, fuĝi, viktimo, vundi, detrui, ruino, rekonstrui, helpo, humanitara
• PMEG: IST, AN, AR, EM, MAL
• Zamenhof, La Espero, w Fundamenta Krestomatio (1903): Project Gutenberg; Vikipedio, La Espero
• Wikipedia (pl): Milicja Obywatelska