Rozmowa po esperancku: opinie, zgoda, wypełniacze, telefon

Opinię wyrazisz po esperancku przez Laŭ mi… – „moim zdaniem” albo Mi pensas, ke… – „myślę, że…”. Zgodę: Mi konsentas lub Vi pravas, niezgodę: Mi ne konsentas. Drobne słówka nu, do i ja podtrzymują rozmowę. Zwroty są pogrupowane według tego, co chcesz zrobić; powitania, pożegnania i przedstawianie się znajdziesz w stronach powitania i podstawowe zwroty. W kolumnie wymowy sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami – zawsze jest przedostatnia – a dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w; zob. alfabet i wymowa).

#Wyrażanie opinii

Czasowniki różnią się siłą. ReVo definiuje opinii jako mieć opinię lub sądzić i wymienia „opinii” wśród znaczeń pensi, więc Mi pensas, ke… to codzienne „myślę”. Kredi jest mocniejsze: pierwsze znaczenie w ReVo to mocne przekonanie, a słabe znaczenie „przypuszczam” ReVo oznacza jako evitinde, czyli „do unikania”. Na przypuszczenie użyj supozi (przyjąć coś prowizorycznie, bez pewnego dowodu) albo ŝajni al (wydawać się). PMEG traktuje Laŭ mi jako równoważne z Mi opinias, ke…. Polskiemu „myśleć o czymś” odpowiada pensi pri, jak w ostatnim zdaniu tabeli.

#Zgoda i niezgoda

Pravi to czasownik. ReVo definiuje go jako esti prava – „być słusznym, mieć rację”, więc Vi pravas nie potrzebuje estas, a malpravi znaczy „nie mieć racji”. Działa też przymiotnik (Vi estas prava). Vi malpravas brzmi dosadnie, a Mi pensas, ke vi eraras jest łagodniejsze. Dodaj kun dla osoby i pri dla sprawy: Mi konsentas kun vi pri tio. – „Zgadzam się z tobą w tej sprawie.” ReVo dodaje, że konsenti dotyczy zgody w konkretnej sprawie, często osiągniętej po dyskusji.

Po pytaniu przeczącym, jak Ĉu vi ne konsentas?, słowa jes i ne można odczytać na dwa sposoby, więc PMEG radzi dodać krótkie zdanie: Jes, mi konsentas albo Ne, mi ne konsentas. Zob. pytania i przeczenia.

#Prośba o powtórzenie i brak zrozumienia

Według PMEG Ĉu vi povus…? – „Czy mógłbyś…?” to grzeczniejsza prośba. Mi ne komprenas i Kiel oni diras … en Esperanto? znajdziesz w podstawowych zwrotach.

#Wypełniacze i słowa łączące

Trzy z tych słów łatwo użyć źle:

• Ja nie znaczy „tak”. Jes odpowiada na pytanie, a ja stoi wewnątrz zdania i podkreśla, że to prawda (PMEG). Może wzmocnić przeczenie (Mi ja ne diris tion! „Przecież tego nie powiedziałem!”) albo przyznać rację przed sed: Li ja estas afabla, sed mi ne fidas lin. „Owszem, jest miły, ale mu nie ufam.” Jes ja! to mocne „tak”. Polakowi ja myli się z własnym zaimkiem „ja”, który po esperancku brzmi mi, oraz z niemieckim ja – „tak”; PMEG ostrzega, by nie mylić ja z jes.
• Do pełni dwie role, mówi PMEG: wprowadza wniosek („więc”) i wzmacnia pytania oraz rozkazy: Kio do okazis? „Cóż się więc stało?”, Venu do! „Przyjdźże!” Polskie „do” jako przyimek to po esperancku al (kierunek: „do Warszawy”) lub ĝis (granica: „do piątku”), nigdy do.
• Nu to uniwersalny wykrzyknik. PMEG wymienia dziewięć zastosowań, od zniecierpliwienia i zgody po wątpliwość, rezygnację i zakończenie rozmowy; decyduje ton, jak w polskim „no dalej!”, „no dobrze” czy „no cóż”. ReVo podaje właśnie „no” jako polski odpowiednik nu. Zob. wykrzykniki o nu, ha, ho i hm oraz spójniki o tamen.

#Zmiana tematu i kończenie rozmowy

ReVo definiuje parenteze jako wtrącenie wyjaśniające, a cetere („poza tym”, „z drugiej strony”) glosuje niemieckim übrigens – „nawiasem mówiąc”. Jak się pożegnać, zob. powitania.

#Rozmowy telefoniczne i wiadomości

ReVo podaje hola i halo jako powitanie telefoniczne. Dodaje, że autorzy PIV proponują zapis ha lo, by uniknąć pomyłki z halo – „hala”, a jeden z cytowanych przewodników woli Saluton!. Na „oddzwonić” revoki to pułapka. Niektórzy mówiący używają go tak (Tatoeba #542287), ale ReVo definiuje je jako zawołanie kogoś lub czegoś z powrotem na miejsce albo uznanie czegoś za nieważne, a nie jako oddzwonienie; polski odpowiednik, który ReVo podaje, to „odwoływać”. Powiedz Mi telefonos al vi poste albo Mi retelefonos, co idzie za wzorcem PMEG dla re- (saluti → resaluti, „odwzajemnić powitanie”); ReVo nie ma osobnego hasła retelefoni. Zob. przedrostki.

ReVo ma hasła mesaĝo, retmesaĝo, tujmesaĝilo i mesaĝi; słowa tekstmesaĝo używa tylko w jednym przykładzie.

#Grzeczność w dyskusji

ReVo definiuje interrompi jako przerwanie czyjejś wypowiedzi własnymi słowami, a rajti jako mieć pozwolenie, więc Ĉu mi rajtas…? prosi o zgodę. Pardonu, bonvolu i Ĉu vi povus…? wyjaśnia strona o zwrotach grzecznościowych. Ucz się po pięć, sześć zwrotów naraz i mów je na głos; więcej rad w artykule jak uczyć się esperanta.

#Pułapki dla mówiących po polsku

Kilka polskich zwrotów da się przenieść na esperanto słowo w słowo, ale wtedy wychodzi coś innego, niż chcesz powiedzieć. Cztery najczęstsze:

Jeszcze kilka drobnych różnic:

• „Prawda?” na końcu zdania to ĉu ne?. PMEG pisze, że dziś jest to bardzo częste, a Zamenhof używał zamiast tego ĉu ne vere? lub ne vere? – podobnie jak polskie „nieprawdaż?”.
• „Tak” w odpowiedzi to jes. W słowniku trafisz też na tiel, ale ReVo tłumaczy je jako „w ten sposób, w takim stopniu” (tiel malfrue – „tak późno”).
• „Prawdopodobnie” to verŝajne (ReVo: probable), np. Li verŝajne venos. „Prawdopodobnie przyjdzie.” Luźne „chyba” w przypuszczeniu oddasz też przez Mi supozas, ke… albo Ŝajnas al mi, ke….
• „Pozwól mi skończyć” to Lasu min fini, a nie permesi. ReVo definiuje lasi m.in. jako „nie przeszkadzać w czyimś działaniu”.
• „Czy mogę…?” obejmuje po polsku zdolność i pozwolenie. Rajti wyraźnie pyta o pozwolenie, a povi pyta o możliwość, ale bywa używane także do próśb, jak w Ĉu mi povas paroli kun Petro?.
• „Pan/Pani”: „Czy Pan się zgadza?” to po prostu Ĉu vi konsentas?; esperanto nie ma osobnej formy grzecznościowej (zob. zwroty grzecznościowe).

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „zgadzam się” po esperancku?

Mi konsentas (mi kon-SEN-tas) albo Mi samopinias. Dodaj kun vi dla osoby i pri tio dla sprawy. „Nie zgadzam się” to Mi ne konsentas.

#Jak powiedzieć „myślę, że” po esperancku?

Mi pensas, ke… to codzienny wybór; Mi opinias, ke… i Laŭ mi… wyrażają opinię. Mi kredas, ke… znaczy mocne przekonanie, a ReVo odradza je w łagodnym „przypuszczam”.

#Jak powiedzieć „masz rację” po esperancku?

Vi pravas. Pravi to czasownik „mieć rację” (ReVo), więc poprawne jest też Vi estas prava. Przeciwieństwo to Vi malpravas. Nie mów Vi havas rajton – to „masz prawo”.

#Czy „Vi pravas” jest poprawne?

Tak. Pravi znaczy „mieć rację” (ReVo), więc Vi pravas jest poprawne, podobnie jak Vi estas prava.

#Co znaczą nu, do i ja?

Nu to „no” albo „no dalej”, do to „więc” lub wzmocnienie w pytaniach i rozkazach, a ja podkreśla, że coś jest prawdą. Ja nie znaczy „tak” – to jes – ani nie jest zaimkiem „ja”, bo ten brzmi mi.

#Jak odebrać telefon po esperancku?

Saluton! albo Halo! (także pisane Ha lo!). Żeby zapytać, kto dzwoni, powiedz Kun kiu mi parolas?

#Jak powiedzieć „oddzwonię” po esperancku?

Mi retelefonos albo Mi telefonos al vi poste. Unikaj revoki: ReVo podaje dla niego polskie „odwoływać”, nie „oddzwaniać”.

#Źródła

• PMEG: Ja, Do, Tamen, Oficialaj ekkriaj vortetoj (nu, ha, ho), Neoficialaj ekkrioj (hm), Respondvortoj (jes ja, pytania przeczące), Ĉu (ĉu ne?, ĉu ne vere?), Laŭ, Fraztipoj kaj frazfunkcioj (Ĉu vi povus…?), Prefikso RE
• Tatoeba: zdanie 542287, revoki użyte w znaczeniu oddzwonienia (CC BY 2.0 FR)
• ReVo: opinii, samopinii, pensi, pripensi, kredi, supozi, pravi, malpravi, konsenti, erari, ŝajni, verŝajne, nu, do, ja, hm, fakte, alivorte, ekzemple, cetere, parenteze, temo, interrompi, rajti, rajto, racio, respekti, vidpunkto, hola, halo, voki, revoki, telefoni, sonori, sonorigi, tiel, mesaĝo, retmesaĝo, tujmesaĝilo, mesaĝi, lasi, tekstmesaĝo w przykładzie