Codzienne czynności po esperancku: czasowniki na cały dzień

Dzień po esperancku zaczyna się od vekiĝi – „obudzić się” i kończy na enlitiĝi – „położyć się do łóżka”. Pomiędzy myjesz się (lavi sin), ubierasz (vestiĝi), jesz posiłki (matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi) i pracujesz (labori). Większość porannych i wieczornych czasowników opiera się na jednym z dwóch wzorców: zaimku zwrotnym sin dla tego, co robisz sobie, albo przyrostku -iĝ- dla zmiany, która się z tobą dzieje. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Rano: budzenie się, mycie, ubieranie

Veki czy vekiĝi? Veki budzi kogoś innego, vekiĝi to coś, co przytrafia się tobie: La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas. – „Budzik mnie budzi, a ja się budzę.” Samo Mi vekis je la sesa jest błędne; zob. -ig- i -iĝ-.

Duŝi sin czy duŝiĝi? ReVo podaje obie formy w jednym haśle, „duŝiĝi, sin duŝi”, jako „myć się pod prysznicem”. Żadnej nie przedkłada, a PMEG ich nie omawia, więc używaj dowolnej. To samo dotyczy bani sin i baniĝi.

Vestiĝi to zwykła forma z -iĝ- od vesti „ubierać (kogoś)” (podaje ją ESPDIC). Nie szukaj jej w ReVo: hasło vestiĝo jest tam innym słowem, znaczącym „ślad, pozostałość”. Więcej słów o odzieży jest na stronie ubrania.

#W ciągu dnia

Tagmanĝi i pozostałe czasowniki posiłków są w ReVo oznaczone jako tr, więc jedzenie może być dopełnieniem: Mi tagmanĝis supon. – „Na obiad zjadłem zupę.” Pokoje, meble i sprzęty są na stronie dom i mieszkanie.

#Wieczór i noc

Sen opisują trzy czasowniki, a kilka kolejnych uzupełnia luki.

PMEG określa ekdormi jako „zacząć spać, zasnąć”; przedrostek ek- dodaje nagły początek (przedrostki). ReVo definiuje endormiĝi jako przejście w stan snu, więc oba słowa są bardzo bliskie. Enlitiĝi znaczy tylko położenie się do łóżka. Życzenie dobrej nocy znajdziesz na stronie powitania.

#Jak często i kiedy

Przykłady: Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa. – „Zawsze jem śniadanie o siódmej.” Li kutime legas vespere. – „Zwykle czyta wieczorem.” Ŝi neniam laboras dimanĉe. – „Nigdy nie pracuje w niedzielę.” Po polsku podwójne przeczenie jest obowiązkowe („nigdy nie pracuje”), po esperancku neniam wystarcza i dodatkowego ne nie ma. Zegar, daty i kolejne słowa o częstości są na stronie godziny i daty.

#Sin i -iĝ-: czynność na sobie

Esperanto ma dwa narzędzia na „robię to sobie”. Pierwsze to zaimek zwrotny sin, który zastępuje podmiot, gdy podmiotem jest li, ŝi, ĝi, ili lub imię. Dla mi, ni i vi powtarzasz ten sam zaimek (zaimki).

Sin nigdy nie jest podmiotem: Si lavas jest błędne (PMEG). Przy częściach ciała PMEG uznaje Mi lavas al mi la manojn i Mi lavas miajn manojn za równorzędne; al mi mówi, czyje to ręce. Polskie „myję sobie ręce” odpowiada więc dokładnie Mi lavas al mi la manojn: „sobie” to al mi (dla trzeciej osoby al si).

Drugie narzędzie to przyrostek -iĝ-, który robi z czasownika czasownik bez dopełnienia (-ig- i -iĝ-). Tworzy vekiĝi od veki, vestiĝi od vesti i duŝiĝi od duŝi. Z wyrażenia miejsca tworzy ellitiĝi („z łóżka”) i enlitiĝi („do łóżka”) (PMEG). Przy myciu i ubieraniu oba sposoby są bliskie znaczeniem; PMEG zauważa, że czasownik z -iĝ- przedstawia czynność jako dziejącą się mniej więcej sama. Dzierżawcze mają tę samą regułę: sia znaczy „swój własny” podmiotu (Li lavas sian vizaĝon.), lia – cudzy.

#Polskie „się” po esperancku

Polskie „się” robi to, co w esperancie dzielą między siebie sin i -iĝ-, a do tego stoi przy wielu czasownikach, które w esperancie są zwykłe. Dlatego nie tłumacz „się” automatycznie jako sin.

Polskie „się” nie zmienia się przez osoby: „myję się”, „myje się”, „myjemy się”. Esperanckie sin odnosi się tylko do podmiotu w trzeciej osobie, więc w pierwszej i drugiej powtarzasz zaimek: Mi lavas min, ni lavas nin, vi lavas vin, a Mi lavas sin jest błędne. Podobnie polskie „swój” (w „myję swoją twarz”) przy mi to mia: Mi lavas mian vizaĝon; sia jest tylko dla trzeciej osoby.

Uwaga na „myć zęby”: dosłowne lavi la dentojn byłoby kalką z polskiego, a zwykły zwrot to brosi la dentojn, czyli „szczotkować zęby”.

#Dzień opowiedziany w czasie teraźniejszym i przeszłym

Czasowniki nie zmieniają się przez osoby: mi, li, ili lavas (po polsku: myję, myje, myją). Czas teraźniejszy kończy się na -as; przeszły zamienia to na -is (czasowniki). Reszta zostaje taka sama. Esperanto nie ma polskiego podziału na aspekt dokonany i niedokonany: zarówno „budziłem się”, jak i „obudziłem się” oddaje zwykle mi vekiĝis.

Na jutro użyj -os: Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa. – „Jutro obudzę się o szóstej.” Słowa o ciele, potrzebne przy prysznicu i szczoteczce, są na stronie ciało i zdrowie.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć po esperancku „budzę się o siódmej”?

Mi vekiĝas je la sepa. Użyj vekiĝi, nie veki, bo nie budzisz nikogo innego. Z budzikiem: La vekhorloĝo vekas min je la sepa. – „Budzik budzi mnie o siódmej.”

#Jak powiedzieć po esperancku „myję się”?

Mi lavas min. Nie Mi lavas sin: sin odnosi się do podmiotu w trzeciej osobie (Li lavas sin. – „On się myje.”). W pierwszej i drugiej osobie powtarzasz zaimek: min, nin, vin.

#Jak powiedzieć po esperancku „wziąć prysznic”?

Duŝi sin lub duŝiĝi; ReVo podaje obie formy i żadnej nie przedkłada. Mi duŝas min ĉiumatene. – „Codziennie rano biorę prysznic.”

#Czym różni się ellitiĝi od leviĝi?

Ellitiĝi jest konkretne: wychodzisz z łóżka (ReVo). Leviĝi jest szersze: znaczy też unosić się (La suno leviĝas. – „Słońce wschodzi.”) i wstawać z krzesła, a rano jest częste w znaczeniu „wstawać”.

#Czym różni się dormi od ekdormi i endormiĝi?

Dormi to być we śnie. Ekdormi i endormiĝi znaczą oba zasypianie; ek- podkreśla nagły początek. Enlitiĝi to tylko położenie się do łóżka.

#Źródła

• ReVo: veki, vekiĝi, lito, ellitiĝi, enlitiĝi, levi, leviĝi, duŝi, duŝiĝi, bani, baniĝi, lavi, razi, kombi, brosi, dentobroso, vesti, senvestiĝi, vestiĝo
• ReVo: manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi, dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi, spekti, televidi, labori, aĉeti, kuiri, purigi, vazaro, kuŝiĝi, vekhorloĝo, kutimi, ofte, foje, neniam
• PMEG: IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi), EK (ekdormi), Si en simplaj frazoj, Verboj kun al-komplemento (lavi), Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…), E-vortoj: bazaj reguloj (matene)
• ESPDIC: vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime