Dagelijkse routine in het Esperanto: werkwoorden

Een dag in het Esperanto begint met vekiĝi „wakker worden” en eindigt met enlitiĝi „naar bed gaan”. Daartussen was je jezelf (lavi sin), kleed je je aan (vestiĝi), eet je (matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi) en werk je (labori). De meeste ochtend- en avondwerkwoorden volgen een van twee patronen: het wederkerende voornaamwoord sin voor wat je aan jezelf doet, of het achtervoegsel -iĝ- voor een verandering die je overkomt. De uitspraakkolom verdeelt de woorden in lettergrepen, met de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; hoe de letters klinken, staat bij Alfabet en uitspraak.

#Ochtend: wakker worden, wassen, aankleden

Veki of vekiĝi? Veki maakt iemand anders wakker, vekiĝi overkomt jou: La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas. – „De wekker maakt me wakker en ik word wakker.” Een zin als Mi vekis je la sesa, zonder lijdend voorwerp, is fout; zie -ig- en -iĝ-.

Duŝi sin of duŝiĝi? ReVo geeft beide in één lemma, „duŝiĝi, sin duŝi”, als „zich met een douche wassen”. Het geeft geen voorkeur aan en PMEG noemt ze niet, dus gebruik gerust allebei. Hetzelfde geldt voor bani sin en baniĝi.

Vestiĝi is de regelmatige *-iĝ-*vorm van vesti „kleden” (ESPDIC vermeldt hem). Zoek hem niet in ReVo: het lemma vestiĝo daar is een ander woord, met de betekenis „spoor, overblijfsel” (Engels vestige). Meer kledingwoorden staan op de pagina kleding.

#Overdag

ReVo markeert tagmanĝi en de andere maaltijdwerkwoorden als tr (overgankelijk), dus het eten mag lijdend voorwerp zijn: Mi tagmanĝis supon. – „Ik at soep als lunch.” Kamers, meubels en apparaten staan op de pagina huis en wonen.

#Avond en nacht

Drie werkwoorden dekken de slaap, en een paar andere vullen de gaten.

PMEG omschrijft ekdormi als „beginnen te slapen, in slaap vallen”; het voorvoegsel ek- voegt een plotselinge start toe (voorvoegsels). ReVo definieert endormiĝi als het overgaan in een slaaptoestand, dus de twee liggen heel dicht bij elkaar. Enlitiĝi betekent alleen in bed stappen. Voor een welterusten-wens zie begroetingen.

#Hoe vaak en wanneer

Voorbeelden: Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa. – „Ik ontbijt altijd om zeven uur.” Li kutime legas vespere. – „Hij leest meestal 's avonds.” Ŝi neniam laboras dimanĉe. – „Zij werkt nooit op zondag.” Voor de klok, datums en meer frequentiewoorden zie tijd en datum.

Let op bij „half”. In het Nederlands is „half zeven” 6.30 uur: je telt naar het volgende uur toe. Het Esperanto telt vanaf het uur dat net voorbij is: 6.30 is la sesa kaj duono (letterlijk „zes en een half”), niet la sepa kaj duono. Dat laatste is 7.30 uur.

#Sin en -iĝ-: iets met jezelf doen

Het Esperanto heeft twee middelen voor „ik doe het aan mezelf”. Het eerste is het wederkerende voornaamwoord sin, dat net als Nederlands „zich” staat voor het onderwerp als dat li, ŝi, ĝi, ili of een naam is. Bij mi, ni en vi herhaal je hetzelfde voornaamwoord, zoals in „ik was me” (voornaamwoorden).

Sin is nooit het onderwerp: Si lavas is fout (PMEG). Bij een lichaamsdeel beschouwt PMEG Mi lavas al mi la manojn en Mi lavas miajn manojn als gelijkwaardig; al mi zegt van wie de handen zijn.

Het tweede middel is het achtervoegsel -iĝ-, dat van een werkwoord een werkwoord zonder lijdend voorwerp maakt (-ig- en -iĝ-). Zo ontstaan vekiĝi uit veki, vestiĝi uit vesti en duŝiĝi uit duŝi. Van een plaatsbepaling maakt het ellitiĝi („uit bed”) en enlitiĝi („in bed”) (PMEG). Voor wassen en aankleden liggen de twee manieren dicht bij elkaar; PMEG merkt op dat een *-iĝ-*werkwoord de handeling voorstelt als iets wat min of meer vanzelf gebeurt. Bezittelijke voornaamwoorden volgen dezelfde regel: sia is het eigen bezit van het onderwerp (Li lavas sian vizaĝon.), lia dat van iemand anders.

#Een dag in de tegenwoordige en verleden tijd

Werkwoorden veranderen niet naar persoon: mi, li, ili lavas. De tegenwoordige tijd eindigt op -as; de verleden tijd vervangt dat door -is (werkwoorden). Al het andere blijft gelijk.

Voor morgen gebruik je -os: Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa. – „Morgen word ik om zes uur wakker.” Woorden voor lichaamsdelen, bij de douche en de tandenborstel, staan op de pagina lichaam en gezondheid.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „Ik word om zeven uur wakker” in het Esperanto?

Mi vekiĝas je la sepa. Gebruik vekiĝi, niet veki, want je maakt niemand anders wakker. Met een wekker: La vekhorloĝo vekas min je la sepa.

#Hoe zeg je „douchen” in het Esperanto?

Duŝi sin of duŝiĝi; ReVo noemt beide en geeft geen van beide de voorkeur. Mi duŝas min ĉiumatene. – „Ik douche elke ochtend.”

#Wat is het verschil tussen ellitiĝi en leviĝi?

Ellitiĝi is specifiek: je verlaat je bed (ReVo). Leviĝi is breder: het betekent ook „opkomen” (La suno leviĝas. – „De zon komt op.”) en „opstaan van een stoel”, en wordt veel gebruikt voor het opstaan 's ochtends.

#Wat is het verschil tussen dormi, ekdormi en endormiĝi?

Dormi is slapen. Ekdormi en endormiĝi betekenen allebei in slaap vallen; ek- benadrukt de plotselinge start. Enlitiĝi is alleen naar bed gaan.

#Bronnen

• ReVo: veki, vekiĝi, lito, ellitiĝi, enlitiĝi, levi, leviĝi, duŝi, duŝiĝi, bani, baniĝi, lavi, razi, kombi, brosi, dentobroso, vesti, senvestiĝi, vestiĝo
• ReVo: manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi, dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi, spekti, televidi, labori, aĉeti, kuiri, purigi, vazaro, kuŝiĝi, vekhorloĝo, kutimi, ofte, foje, neniam
• PMEG: IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi), EK (ekdormi), Si en simplaj frazoj, Verboj kun al-komplemento (lavi), Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…), E-vortoj: bazaj reguloj (matene)
• ESPDIC: vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime