Ĉiutaga rutino en Esperanto: verboj por la tuta tago

Tago en Esperanto komenciĝas per vekiĝi (rekonsciiĝi el dormo) kaj finiĝas per enlitiĝi (iri en liton). Inter ili oni lavas sin (lavi sin), vestiĝas (vestiĝi), manĝas (matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi) kaj laboras (labori). Plej multaj matenaj kaj vesperaj verboj sekvas unu el du ŝablonoj: la refleksiva sin por tio, kion oni faras al si mem, aŭ la sufikso -iĝ- por ŝanĝo, kiu okazas al oni. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Mateno: vekiĝi, lavi sin, vestiĝi

Veki aŭ vekiĝi? Veki vekas alian personon, vekiĝi estas tio, kio okazas al vi: La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas. Nuda Mi vekis je la sesa estas erara, se vi volas diri, ke vi mem vekiĝis; vidu -ig- kaj -iĝ-.

Duŝi sin aŭ duŝiĝi? ReVo donas ambaŭ en unu artikolo, „duŝiĝi, sin duŝi”, kiel „sin lavi per duŝo”. Ĝi ne preferas unu el ili, kaj PMEG ilin ne mencias, do uzu kiun vi volas. Same estas pri bani sin kaj baniĝi.

Vestiĝi estas la regula -iĝ--formo de vesti (ESPDIC ĝin listigas). Ne serĉu ĝin en ReVo: la tie troviĝanta artikolo vestiĝo priskribas alian vorton kun la senco „stumpa restaĵo de io ruiniĝinta”. Pli da vestovortoj estas en la paĝo vestoj.

#Dum la tago

Tagmanĝi kaj la aliaj manĝo-verboj estas markitaj tr en ReVo, do la manĝaĵo povas esti objekto: Mi tagmanĝis supon. Ĉambrojn, meblojn kaj aparatojn vi trovos en la paĝo domo kaj hejmo.

#Vespero kaj nokto

Tri verboj kovras la dormon, kaj kelkaj pliaj plenigas la interspacojn.

Laŭ PMEG, ekdormi signifas komenci dormi, endormiĝi; la prefikso ek- aldonas subitan komencon (prefiksoj). ReVo difinas endormiĝi kiel transiron en dorman staton, do la du vortoj estas tre proksimaj. Enlitiĝi signifas nur iri en liton. Por bondeziro antaŭ dormo vidu salutojn.

#Kiom ofte kaj kiam

Ekzemploj: Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa. Li kutime legas vespere. Ŝi neniam laboras dimanĉe. Por horloĝo, datoj kaj pliaj vortoj pri ofteco vidu horojn kaj datojn.

#Sin kaj -iĝ-: agi al si mem

Esperanto havas du rimedojn por „mi faras tion al mi mem”. La unua estas la refleksiva pronomo sin, kiu anstataŭas la subjekton, kiam la subjekto estas li, ŝi, ĝi, ili aŭ nomo. Por mi, ni kaj vi oni ripetas la saman pronomon (pronomoj).

Sin neniam estas subjekto: Si lavas estas erara (PMEG). Kun korpoparto PMEG traktas Mi lavas al mi la manojn kaj Mi lavas miajn manojn kiel egalajn; al mi diras, kies manoj ili estas.

La dua rimedo estas la sufikso -iĝ-, kiu faras verbon sen objekto (-ig- kaj -iĝ-). Ĝi faras vekiĝi el veki, vestiĝi el vesti kaj duŝiĝi el duŝi. El lokesprimo ĝi faras ellitiĝi („el lito”) kaj enlitiĝi („en liton”) (PMEG). Por lavado kaj vestado la du manieroj estas proksimaj laŭ senco; PMEG rimarkigas, ke -iĝ--verbo prezentas la agon kvazaŭ okazantan pli-malpli mem. Posedaj pronomoj sekvas la saman regulon: sia signifas la propran de la subjekto (Li lavas sian vizaĝon.), lia tiun de alia persono.

#Refleksivaj verboj en via lingvo kaj en Esperanto

En multaj lingvoj la matenaj verboj estas refleksivaj, sed ne ĉiam samloke kiel en Esperanto:

• La lingvoj ne kongruas. La germana aufwachen kaj aufstehen, la pola wstawać kaj la rusa вставать ne estas refleksivaj, sed la franca se réveiller, se lever, la hispana despertarse, levantarse kaj la pola budzić się estas. Ne tradukvorte: elektu la Esperantan verbon laŭ la senco, ekzemple vekiĝi, leviĝi aŭ ellitiĝi.
• Unu refleksiva vorto por ĉiuj personoj. La pola się kaj la rusa -ся ne ŝanĝiĝas laŭ persono (myję się, myje się; я моюсь, он моется). Esperanto distingas: Mi lavas min, vi lavas vin, sed li lavas sin.
• Kies manoj? La franca se laver les mains, la hispana lavarse las manos kaj la germana sich die Hände waschen montras la posedanton per la refleksiva pronomo. En Esperanto uzu lavi al si la manojn aŭ lavi siajn manojn.
• Anglalingvanoj: la angla ofte forlasas la pronomon (I wash, I shave, I get dressed), sed en Esperanto la pronomo plejofte restas: Mi lavas min, Mi razas min, Mi vestiĝas.

#Tago rakontita en prezenco, preterito kaj estonteco

Verboj ne ŝanĝiĝas laŭ persono: mi, li, ili lavas. La prezenco finiĝas per -as; la preterito anstataŭigas ĝin per -is, la estonteco per -os (verboj). Ĉio alia restas sama.

Por morgaŭ uzu -os: Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa. Vortojn pri la korpo, la duŝo kaj la dentobroso vi trovos en la paĝo korpo kaj sano.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni diras en Esperanto, ke oni vekiĝas je la sepa?

Mi vekiĝas je la sepa. Uzu vekiĝi, ne veki, ĉar vi ne vekas iun alian. Kun vekhorloĝo: La vekhorloĝo vekas min je la sepa.

#Kiel oni diras en Esperanto, ke oni duŝas sin?

Duŝi sin aŭ duŝiĝi; ReVo listigas ambaŭ kaj neniun preferas. Mi duŝas min ĉiumatene.

#Kio estas la diferenco inter ellitiĝi kaj leviĝi?

Ellitiĝi estas specifa: vi forlasas la liton (ReVo). Leviĝi estas pli larĝa: ĝi signifas ankaŭ altiĝi (La suno leviĝas.) kaj stariĝi de seĝo, kaj estas ofta por la mateno.

#Kio estas la diferenco inter dormi, ekdormi kaj endormiĝi?

Dormi estas esti dormanta. Ekdormi kaj endormiĝi ambaŭ signifas fali en dormon; ek- emfazas la subitan komencon. Enlitiĝi estas nur iri en liton.

#Fontoj

• ReVo: veki, vekiĝi, lito, ellitiĝi, enlitiĝi, levi, leviĝi, duŝi, duŝiĝi, bani, baniĝi, lavi, razi, kombi, brosi, dentobroso, vesti, senvestiĝi, vestiĝo
• ReVo: manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi, dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi, spekti, televidi, labori, aĉeti, kuiri, purigi, vazaro, kuŝiĝi, vekhorloĝo, kutimi, ofte, foje, neniam
• PMEG: IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi), EK (ekdormi), Si en simplaj frazoj, Verboj kun al-komplemento (lavi), Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…), E-vortoj: bazaj reguloj (matene)
• ESPDIC: vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime