Frázy
Denný program v esperante: slovesá pre každý deň
Od vekiĝi po enlitiĝi: slovesá bežného dňa a dva malé vzory, sin a -iĝ-, vďaka ktorým väčšina z nich funguje.
Deň v esperante začína slovesom vekiĝi „zobudiť sa“ a končí slovesom enlitiĝi „ľahnúť si do postele“. Medzitým sa umývate (lavi sin), obliekate (vestiĝi), jete (matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi) a pracujete (labori). Väčšina ranných a večerných slovies sa riadi jedným z dvoch vzorov: zvratným sin pre to, čo robíte sami sebe, alebo príponou -iĝ- pre zmenu, ktorá sa vám deje. Výslovnosť je zapísaná po slabikách, prízvučná slabika veľkými písmenami.
Ráno: zobudenie, umývanie, obliekanie
| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| zobudiť sa | vekiĝi | ve-KI-ĝi | Bez predmetu; ReVo: ntr |
| zobudiť niekoho | veki | VE-ki | Potrebuje predmet; ReVo: tr |
| budík | vekhorloĝo | vek-hor-LO-ĝo | veki + horloĝo „hodiny“ |
| vstať z postele | ellitiĝi | el-li-TI-ĝi | el lito „z postele“ + -iĝi |
| vstať, zdvihnúť sa | leviĝi | le-VI-ĝi | Aj „postaviť sa“, „stúpať“ |
| osprchovať sa | duŝi sin, duŝiĝi | DU-ŝi sin, du-ŜI-ĝi | Obe v ReVo |
| okúpať sa | bani sin, baniĝi | BA-ni sin, ba-NI-ĝi | Obe v ReVo |
| umyť sa | lavi sin | LA-vi sin | Mi lavas min. „Umývam sa.“ |
| umyť si ruky | lavi al si la manojn | LA-vi al si la MA-nojn | Aj lavi siajn manojn |
| umyť si tvár | lavi la vizaĝon | LA-vi la vi-ZA-ĝon | ReVo cituje li lavis sian vizaĝon |
| oholiť sa | razi sin | RA-zi sin | razi „odstrihnúť tesne pri koži“ |
| učesať sa | kombi sin, kombi la harojn | KOM-bi sin, KOM-bi la HA-rojn | ReVo: sin kombi |
| umyť si zuby | brosi la dentojn | BRO-si la DEN-tojn | dentobroso alebo dentbroso „zubná kefka“ |
| obliecť sa | vestiĝi, vesti sin | ves-TI-ĝi, VES-ti sin | Pozrite poznámku nižšie |
| raňajkovať | matenmanĝi | ma-ten-MAN-ĝi | Podstatné meno: matenmanĝo |
Veki, alebo vekiĝi? Veki budí niekoho iného, vekiĝi je to, čo sa deje vám: La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas. – „Budík ma budí a ja sa zobúdzam.“ Holé Mi vekis je la sesa je chyba; pozrite -ig- a -iĝ-. Slovenčina má pre oboje jedno sloveso („budiť“ × „budiť sa“) a rozdiel robí len zvratné „sa“, ktoré zodpovedá -iĝ-.
Duŝi sin, alebo duŝiĝi? ReVo uvádza obe v jednom hesle, „duŝiĝi, sin duŝi“, ako „umývať sa sprchou“. Neuprednostňuje ani jedno a PMEG ich nespomína, preto použite ktorékoľvek. To isté platí pre bani sin a baniĝi.
Vestiĝi je pravidelný tvar s -iĝ- od vesti „obliekať“ (uvádza ho ESPDIC). Nehľadajte ho v ReVo: heslo vestiĝo tam je iné slovo, ktoré znamená „pozostatok, zvyšok“. Ďalšie slová o oblečení sú na stránke oblečenie.
Cez deň
| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| ísť do práce | iri al la laboro, iri al la laborejo | I-ri al la la-BO-ro, I-ri al la la-bo-RE-jo | laboro „práca“, laborejo „pracovisko“ |
| ísť do školy | iri al la lernejo | I-ri al la ler-NE-jo | lerni + -ej- |
| vyraziť | ekiri | e-KI-ri | Mi ekiras je la oka. |
| cestovať autobusom | veturi per buso | ve-TU-ri per BU-so | Alebo bicikli „jazdiť na bicykli“ |
| pracovať | labori | la-BO-ri | ReVo: ntr |
| učiť sa | lerni | LER-ni | Nové zručnosti alebo fakty |
| študovať | studi | STU-di | Predmet |
| urobiť si prestávku | paŭzi | PAŬ-zi | Podstatné meno: paŭzo |
| obedovať | tagmanĝi | tag-MAN-ĝi | Podstatné meno: tagmanĝo |
| kúpiť | aĉeti | a-ĈE-ti | Mi aĉetas panon. |
| variť | kuiri | ku-I-ri | Viac na stránke varenie |
| upratovať, čistiť | purigi | pu-RI-gi | Od pura „čistý“ |
| umývať riad | lavi la vazaron | LA-vi la va-ZA-ron | ReVo: vazaro „riad“; lavi la telerojn „taniere“ |
| prať oblečenie | lavi vestojn | LA-vi VES-tojn | Bielizeň na pranie: lavotaĵo |
| telefonovať | telefoni | te-le-FO-ni | telefoni al iu |
Tagmanĝi a ostatné slovesá jedál sú v ReVo označené tr, takže jedlo môže byť predmetom: Mi tagmanĝis supon. – „Na obed som mal(a) polievku.“ Izby, nábytok a spotrebiče sú na stránke dom a domov.
Večer a v noci
| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| vrátiť sa domov | reveni hejmen | re-VE-ni HEJ-men | hejmen „(smerom) domov“ |
| večerať | vespermanĝi | ves-per-MAN-ĝi | Podstatné meno: vespermanĝo |
| pozerať televíziu | rigardi televidon, spekti televidon, televidi | ri-GAR-di te-le-VI-don, SPEK-ti te-le-VI-don, te-le-VI-di | ReVo: televidi = spekti televidon |
| čítať | legi | LE-gi | legi libron „čítať knihu“ |
| odpočívať | ripozi | ri-PO-zi | ReVo: ntr |
| vyzliecť sa | senvestiĝi | sen-ves-TI-ĝi | Opak vestiĝi |
| ľahnúť si do postele | enlitiĝi | en-li-TI-ĝi | en lito „do postele“ + -iĝi |
| ľahnúť si | kuŝiĝi | ku-ŜI-ĝi | Nie nutne v posteli |
| spať | dormi | DOR-mi | Stav spánku |
| zaspať | ekdormi, endormiĝi | ek-DOR-mi, en-dor-MI-ĝi | Pozrite nižšie |
Tri slovesá pokrývajú spánok a niekoľko ďalších vypĺňa medzery.
| Sloveso | Význam | Príklad |
|---|---|---|
| dormi | spať, byť v spánku | La infanoj jam dormas. – „Deti už spia.“ |
| ekdormi | začať spať, často náhle | Mi legis kaj baldaŭ ekdormis. – „Čítal(a) som a čoskoro som zaspal(a).“ |
| endormiĝi | prejsť do spánku | Mi tuj endormiĝis. – „Okamžite som zaspal(a).“ |
| dormeti | driemať | Post la tagmanĝo li dormetis. – „Po obede driemal.“ |
| maldormi | byť hore, nespať | Mi maldormis la tutan nokton. – „Celú noc som nespal(a).“ |
PMEG vysvetľuje ekdormi ako „začať spať, zaspať“; predpona ek- pridáva náhly začiatok (predpony). ReVo definuje endormiĝi ako prechod do spánku, takže oba tvary sú si veľmi blízke. Enlitiĝi znamená len ľahnúť si do postele. Prianie dobrej noci nájdete na stránke pozdravy.
Ako často a kedy
| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| každý deň | ĉiutage | ĉi-u-TA-ge | |
| každé ráno | ĉiumatene | ĉi-u-ma-TE-ne | ĉiuvespere „každý večer“ |
| vždy | ĉiam | ĈI-am | |
| zvyčajne | kutime | ku-TI-me | Od kutima „zvyčajný“ |
| často / zriedka | ofte / malofte | OF-te / mal-OF-te | |
| niekedy | iafoje, kelkfoje, fojfoje | i-a-FO-je, kelk-FO-je, foj-FO-je | Samotné foje je v ReVo nejednoznačné |
| nikdy | neniam | ne-NI-am | Bez ďalšieho ne |
| o siedmej | je la sepa | je la SE-pa | Je pred časmi na hodinách |
| najprv / potom / nakoniec | unue / poste / fine | u-NU-e / POS-te / FI-ne | Na usporiadanie príbehu |
Príklady: Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa. – „Vždy raňajkujem o siedmej.“ Li kutime legas vespere. – „Zvyčajne číta večer.“ Ŝi neniam laboras dimanĉe. – „V nedeľu nikdy nepracuje.“ Pozor, po slovensky je viacnásobný zápor povinný („nikdy nepracuje“), po esperantsky sa však k neniam ďalšie ne nepridáva. Hodiny, dátumy a ďalšie slová o frekvencii nájdete na stránke čas a dátumy.
Sin a -iĝ-: dej na sebe samom
Esperanto má dva nástroje pre „robím to sebe“. Prvým je zvratné zámeno sin, ktoré zastupuje podmet, keď je podmetom li, ŝi, ĝi, ili alebo meno. Pri mi, ni a vi sa opakuje to isté zámeno (zámená).
| Veta | Význam |
|---|---|
| Mi lavas min. | Umývam sa. |
| Li lavas sin. | Umýva sa. |
| Li lavas lin. | Umýva iného muža. |
| Ili vestas sin. | Obliekajú sa. |
Sin nikdy nie je podmet: Si lavas je chyba (PMEG). Pri časti tela PMEG považuje Mi lavas al mi la manojn a Mi lavas miajn manojn za rovnocenné; al mi hovorí, čie sú to ruky.
Druhým nástrojom je prípona -iĝ-, ktorá zmení sloveso na sloveso bez predmetu (-ig- a -iĝ-). Tvorí vekiĝi z veki, vestiĝi z vesti a duŝiĝi z duŝi. Z výrazu miesta tvorí ellitiĝi („z postele“) a enlitiĝi („do postele“) (PMEG). Pri umývaní a obliekaní sú oba spôsoby významom blízke; PMEG poznamenáva, že sloveso s -iĝ- predstavuje dej ako niečo, čo sa deje viac-menej samo. Privlastňovacie zámená sledujú rovnaké pravidlo: sia patrí podmetu (Li lavas sian vizaĝon.), lia niekomu inému.
Deň v prítomnom a minulom čase
Slovesá sa nemenia podľa osoby: mi, li, ili lavas. Prítomný čas končí na -as; minulý ho nahrádza príponou -is (slovesá). Všetko ostatné zostáva rovnaké.
| Prítomný čas (-as) | Minulý čas (-is) | Po slovensky (prítomný / minulý) |
|---|---|---|
| Mi vekiĝas je la sesa kaj duono. | Mi vekiĝis je la sesa kaj duono. | Zobúdzam sa / zobudil(a) som sa o pol siedmej. |
| Mi ellitiĝas kaj duŝas min. | Mi ellitiĝis kaj duŝis min. | Vstávam z postele a sprchujem sa / vstal(a) som z postele a osprchoval(a) som sa. |
| Mi brosas la dentojn kaj vestas min. | Mi brosis la dentojn kaj vestis min. | Čistím si zuby a obliekam sa / čistil(a) som si zuby a obliekol(a) som sa. |
| Je la sepa mi matenmanĝas: mi manĝas panon kaj trinkas kafon. | Je la sepa mi matenmanĝis: mi manĝis panon kaj trinkis kafon. | O siedmej raňajkujem / raňajkoval(a) som: jem chlieb a pijem kávu / jedol(a) som chlieb a pil(a) som kávu. |
| Je la oka mi veturas per buso al la laborejo. | Je la oka mi veturis per buso al la laborejo. | O ôsmej cestujem / cestoval(a) som autobusom do práce. |
| Tagmeze mi tagmanĝas kun miaj kolegoj. | Tagmeze mi tagmanĝis kun miaj kolegoj. | Na obed obedujem / obedoval(a) som s kolegami. |
| Vespere mi revenas hejmen kaj kuiras vespermanĝon. | Vespere mi revenis hejmen kaj kuiris vespermanĝon. | Večer sa vraciam / vrátil(a) som sa domov a varím / uvaril(a) som večeru. |
| Poste mi legas libron aŭ rigardas televidon. | Poste mi legis libron aŭ rigardis televidon. | Potom čítam / čítal(a) som knihu alebo pozerám / pozeral(a) som televíziu. |
| Je la deka mi enlitiĝas kaj baldaŭ endormiĝas. | Je la deka mi enlitiĝis kaj baldaŭ endormiĝis. | O desiatej si líham / ľahol(a) som si do postele a čoskoro zaspávam / zaspal(a) som. |
Pozor na „pol siedmej“: po slovensky to znamená 6:30, po esperantsky je to la sesa kaj duono, doslova „šiesta a pol“. Pre zajtrajšok použite -os: Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa. – „Zajtra sa zobudím o šiestej.“ Slová o tele pre sprchu a zubnú kefku sú na stránke telo a zdravie.
Časté otázky
Ako sa povie „zobúdzam sa o siedmej“ po esperantsky?
Mi vekiĝas je la sepa. Použite vekiĝi, nie veki, pretože nebudíte nikoho iného. S budíkom: La vekhorloĝo vekas min je la sepa.
Ako sa povie „osprchovať sa“ po esperantsky?
Duŝi sin alebo duŝiĝi; ReVo uvádza obe a neuprednostňuje žiadne. Mi duŝas min ĉiumatene. – „Sprchujem sa každé ráno.“
Aký je rozdiel medzi ellitiĝi a leviĝi?
Ellitiĝi je konkrétne: opúšťate posteľ (ReVo). Leviĝi je širšie: znamená aj stúpať (La suno leviĝas.) a postaviť sa zo stoličky a je bežné pre ranné vstávanie.
Aký je rozdiel medzi dormi, ekdormi a endormiĝi?
Dormi je spať. Ekdormi a endormiĝi znamenajú zaspať; ek- zdôrazňuje náhly začiatok. Enlitiĝi je len ľahnúť si do postele.
Zdroje
- ReVo: veki, vekiĝi, lito, ellitiĝi, enlitiĝi, levi, leviĝi, duŝi, duŝiĝi, bani, baniĝi, lavi, razi, kombi, brosi, dentobroso, vesti, senvestiĝi, vestiĝo
- ReVo: manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi, dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi, spekti, televidi, labori, aĉeti, kuiri, purigi, vazaro, kuŝiĝi, vekhorloĝo, kutimi, ofte, foje, neniam
- PMEG: IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi), EK (ekdormi), Si en simplaj frazoj, Verboj kun al-komplemento (lavi), Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…), E-vortoj: bazaj reguloj (matene)
- ESPDIC: vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime
Ak vám Esperantopedia pomohla, môžete ju podporiť.