Media i wiadomości po esperancku: gazeta, telewizja, radio

Gazeta to gazeto, telewizja – televido, audycja – elsendo, a wiadomość – novaĵo. Większość słów o mediach powstaje z kilku cząstek: -ist- dla zawodu, -il- dla urządzenia, -ej- dla miejsca i -ar- dla zbioru. Strona grupuje około 90 słów tematycznie, wskazuje pary, które mylą uczących się, i kończy się zdaniami, które możesz wykorzystać. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. alfabet i wymowa).

#Gazety i czasopisma

#Gazeto czy ĵurnalo?

Oba słowa mogą znaczyć „gazeta”, a bezpieczniejsze jest gazeto – brzmi też najbliżej polskiego słowa „gazeta”. ReVo definiuje ĵurnalo jako gazeto i dodaje drugie znaczenie, biuletyn informacyjny, jak w la televida ĵurnalo – „dziennik telewizyjny”. Zauważa też, że Fundamento nie definiuje ĵurnalo, a Akademia oficjalnie przyjęła je później, w Pierwszym Oficjalnym Dodatku. Gazeto jest mocniej zakorzenione, a lista Vortoj de la Bona Lingvo zaleca zamiast ĵurnalo słowa gazeto, taggazeto lub revuo. Ĵurnalo nie jest pamiętnikiem: ten to taglibro.

Dla mówiących po polsku pułapką jest „dziennik”. Znaczy zarówno gazetę codzienną, jak i pamiętnik, a po esperancku to dwa osobne słowa: taggazeto i taglibro. ReVo zauważa, że w Pierwszym Oficjalnym Dodatku polskie objaśnienie ĵurnalo odpowiadało właśnie znaczeniom taggazeto i taglibro.

Zawód nazywa się zwykle ĵurnalisto – „dziennikarz”; gazetisto to konkretnie dziennikarz gazety. Revuo ma też inne znaczenia, przegląd wojskowy i rewię teatralną, więc magazino lub gazeto bywa jaśniejsze. Polskie „rewia” to więc nie wszystko, co kryje się za revuo: ReVo oddaje je po polsku także jako „czasopismo” i „przegląd”.

#Ludzie, którzy tworzą i czytają wiadomości

#Telewizja i radio

Televido ma w ReVo dwa główne znaczenia: technikę wysyłania i odbierania ruchomych obrazów i dźwięku oraz programy w ten sposób tworzone. Odbiornik to televidilo. ReVo oznacza trzecie znaczenie televido („odbiornik”) jako rzadkie i niewskazane, więc o przedmiocie mów televidilo. Polak ma tu łatwiej: „telewizja” to televido, a „telewizor” – televidilo, czyli ten sam podział co po polsku.

Radio oznacza i nadawanie, i urządzenie, więc o znaczeniu decyduje kontekst: Mi aŭskultas la radion – „Słucham radia”. Przymiotnik televida znaczy „telewizyjny”. Uwaga w ReVo podkreśla, że publika stoi w kontraście nie tylko do privata – „prywatny”, lecz także do ŝtata – „państwowy”: publika televido – „telewizja publiczna” to nie to samo co ŝtata televido – „telewizja państwowa”.

#Wiadomości, fakty i źródła

Novaĵo to nov- „nowy” + -aĵ- „rzecz”. ReVo podaje trzy znaczenia: coś, co właśnie się wydarzyło; coś świeżo ogłoszonego; coś pojawiającego się po raz pierwszy. Po polsku oddaje je m.in. jako „wiadomość” i „nowina”. Dla „wiadomości” w sensie ogólnym przykłady ReVo używają liczby mnogiej novaĵoj, a jedna wiadomość to novaĵo.

Uwaga na słowo aktuala. ReVo nazywa je wybitnym fałszywym przyjacielem: w każdym języku pojawia się z innym znaczeniem. Jedyne pożyteczne znaczenie to „ważny i interesujący w tej chwili, na czasie” (aktualaĵo), i tylko w nim użył go Zamenhof; pozostałe znaczenia lepiej wyrażać dokładniejszymi słowami. Dla Polaka to słowo znajome, bo ReVo oddaje je po polsku jako „aktualny”, więc nie jest to typowy fałszywy przyjaciel. Kłopot jest odwrotny: polskie „aktualny” bywa szersze. Na „obecny, teraźniejszy” mów nuna (ReVo: aktuala w tym znaczeniu należy omijać), na „bieżący, uaktualniony” – ĝisdata. Na „rzeczywisty” użyj reala, efektiva lub vera, a na „naprawdę” – efektive lub fakte. Zwróć uwagę, że efektiva nie znaczy „efektywny” (to efika); zob. fałszywi przyjaciele. Polskie „aktualności” w menu strony odpowiadają zwykle novaĵoj.

Słowa do debaty i wyrażania opinii (opinio, debato, argumento) są na stronie polityka i społeczeństwo.

#Media internetowe i wpisy

Nazwy sieci społecznościowych, linki, e-mail i aplikacje są na stronie komputer i internet.

#Publikowanie, druk i wolność prasy

Dwie przestrogi z ReVo. Cenzuro nie może znaczyć oceny szkolnej, co ReVo nazywa germanizmem, którego należy unikać; polskiej „cenzurki” (świadectwa szkolnego) nie oddawaj więc przez cenzuro. Druga uwaga w ReVo sugeruje, że amaskomunikilo pasuje lepiej do internetu, w którym ludzie komunikują się w obu kierunkach, a jednokierunkowe gazety i telewizja pasują do informilo.

#Jak tworzy się słowa o mediach

PMEG podaje redaktejo jako przykład dla -ej-, gazetaro dla -ar- („wszystkie gazety w jednym regionie”) i ĉefartikolo dla ĉef-. Więcej o tych cząstkach: przyrostki i słowotwórstwo.

#Pułapki dla mówiących po polsku

Wiele słów o mediach jest w polskim prawie takich samych i znaczy to samo: artikolo – „artykuł”, kolumno – „kolumna”, redaktoro – „redaktor”, programo – „program”, kanalo – „kanał”, propagando – „propaganda”, bulteno – „biuletyn”, periodaĵo – „periodyk”. Kilka polskich słów ma jednak więcej znaczeń niż jedno esperanckie albo odwrotnie.

#Zdania o wiadomościach

Dopełnienie bliższe przyjmuje -n: la gazeton, la ministron, televidon – zob. biernik. Zwróć uwagę na intervjuis la ministron: po polsku „wywiad z ministrem”, po esperancku bez przyimka. Aby napisać do gazety, czasopisma lub stacji, użyj zwrotów ze strony listy i e-mail.

#Media w esperanto

Esperanto miało własną prasę od początku. Pierwsze czasopismo esperanckie, La Esperantisto, zaczęło wychodzić 1 września 1889 roku w Norymberdze przy współpracy Zamenhofa i zakończyło działalność w 1895 roku, gdy zakazało go Imperium Rosyjskie. Miesięcznik Monato ukazuje się od stycznia 1980 roku, a wydaje go Flandra Esperanto-Ligo w Antwerpii w Belgii. Libera Folio to niezależny internetowy biuletyn o ruchu esperanckim. W Polsce ukazuje się czasopismo Pola Esperantisto Polskiego Związku Esperantystów. O esperanckim radiu, podcastach i filmie przeczytasz w artykule muzyka, film i radio, a o książkach i autorach w artykule literatura.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „gazeta” po esperancku?

Gazeto. Słowo ĵurnalo też znaczy „gazeta” i „biuletyn informacyjny”, ale ReVo zauważa, że gazeto jest lepiej zakorzenione. Gazeta codzienna to taggazeto lub ĉiutaga gazeto.

#Jak powiedzieć „dziennik” po esperancku?

Zależy od znaczenia. Gazeta codzienna to taggazeto, pamiętnik – taglibro, a dziennik telewizyjny – televida ĵurnalo.

#Czym różni się televido od televidilo?

Televido to system i jego programy, a televidilo – urządzenie, czyli „telewizor”. ReVo oznacza użycie televido dla odbiornika jako rzadkie i niewskazane, więc powiedz Mi aĉetis novan televidilon – „Kupiłem nowy telewizor”.

#Jak powiedzieć „wiadomości” po esperancku?

Novaĵoj (liczba mnoga) na „wiadomości”, jak w przykładach ReVo, a novaĵo na jedną wiadomość. Program informacyjny w telewizji to w ReVo televida ĵurnalo.

#Jak powiedzieć „fake news” po esperancku?

Falsa novaĵo lub trompnovaĵo (celowo wprowadzająca w błąd wiadomość). ReVo podaje obie formy, a hasło w Vikipedio nosi tytuł Falsaj novaĵoj. Pojedyncza fałszywka to falsaĵo.

#Jak powiedzieć „reklamacja” po esperancku?

Reklamacio, a czasownik „reklamować” w tym znaczeniu to reklamacii. Reklama to reklamo, a „reklamować produkt” – reklami. ReVo wyraźnie ostrzega przed mieszaniem tych dwóch czasowników.

#Czy „aktuala” to to samo co polskie „aktualny”?

Tylko częściowo. Aktuala znaczy „ważny i na czasie”, a aktualaĵo to aktualna sprawa. Na „obecny” mów nuna, na „uaktualniony” – ĝisdata, a na „rzeczywisty” – reala, efektiva lub vera.

#Źródła

• ReVo: gazeto, ĵurnalo, magazino, revuo, periodaĵo, bulteno
• ReVo: artikolo, titolo, rubriko, kolumno, numero, intervjuo
• ReVo: reklamo, reklami, reklamacii, reklamacio, anonci, anoncisto, aboni, abonanto
• ReVo: raporti, raportisto, reportero, redakti, redaktisto, redaktoro, redakcio, korespondi
• ReVo: eldoni, eldonejo, eldonisto, aperi, publiko, publikigi, presi, presejo
• ReVo: televido, televidilo, radio, radiofonio, radioaparato, radiostacio, televidstacio
• ReVo: kanalo, programo, elsendi, dissendi, spekti, spektanto, spektatoro, aŭskulti, aŭskultanto, parolisto
• ReVo: novaĵo, trompnovaĵo, falsa novaĵo, aktuala, aktualaĵo, informo, misinformo, fakto, fonto, falsaĵo, ĝisdata, propagando
• ReVo: blogo, podkasto, afiŝo, afiŝi, cenzuro, amasinformilo, amaskomunikilo
• ReVo: magazeno, stokejo
• ReVo, bibliografia: Monato, Vortoj de la Bona Lingvo
• PMEG: ĉef-, -ej-, -ar-, -il-, kaj (przykład z rigardi televidon)
• Vikipedio: Falsaj novaĵoj, Gazetarlibereco, La Esperantisto, Libera Folio
• Wikipedia: La Esperantisto, Monato
• Polski Związek Esperantystów – wydawca czasopisma Pola Esperantisto