Recht, politie en misdaad in het Esperanto: nieuwswoorden

Recht is in het Esperanto leĝo voor één wet en juro voor het recht als geheel. De politie is de polico, een misdaad is een krimo en een dief is een ŝtelisto. Hieronder staan zo’n 80 woorden per onderwerp, gevolgd door zinnen voor een reiziger wiens portemonnee is gestolen. De woorden zijn neutrale labels; waar het woordenboek ReVo een betekenis als te vermijden markeert, staat in de tabel het aanbevolen woord. Parlement en verkiezingen staan bij politiek en maatschappij. De uitspraakhulp verdeelt woorden in lettergrepen, met de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters.

#Wet en regels

Leĝo is één wet: ReVo definieert het als een bindend besluit dat door de hoogste staatsmacht is afgekondigd. Juro is het hele stelsel van regels dat de rechten en plichten van mensen vastlegt. Vergelijk la nova leĝo „de nieuwe wet” en Ŝi lernas juron „Ze studeert rechten”.

#Rechtbanken en processen

Juĝi is „oordelen” in juridische zin: volgens de wet beslissen of iemand schuldig is. Een juĝejo is een „plaats van oordelen”. ReVo geeft tribunalo als synoniem en definieert het ook als een college van een of meer rechters. Kortumo noemt verschillende gerechten, vooral hoge, zoals in la Internacia Kortumo „het Internationale Hof”. Alle drie vertalen „rechtbank” of „hof”.

Let op het woord proceso: het Nederlandse „proces” betekent zowel „rechtszaak” als „verloop, werkwijze”. Het Esperanto scheidt die twee: proceso is alleen de rechtszaak, voor het andere gebruik je procezo.

#Politie en onderzoek

Polico is de overheidsdienst voor openbare orde en veiligheid. Wie er werkt, is een policano. ReVo definieert policisto als zo iemand, vooral iemand die onderzoekt, bewaakt of het publiek helpt.

#Misdaden en misdadigers

Krimo is volgens ReVo een daad die een morele of burgerlijke wet het zwaarst schendt. De dader is een krimulo. ReVo omschrijft delikto met „misdemeanour”, een handeling die de wet straft; het Nederlandse „delict” staat er dichtbij.

#Gevangenis en vrijlating

Malliberejo is mal·liber·ej·o, „plaats van onvrijheid”. PMEG zet het gelijk aan prizono, hoewel ReVo prizono definieert als een officiële gevangenis.

#Meer woorden bouwen

PMEG definieert -ist- als een persoon die iets vaak doet, misschien beroepsmatig; zijn eigen voorbeeld is ŝtelisto, iemand die vaak steelt. Voor één daad gebruik je een deelwoord: la ŝtelinto „degene die gestolen heeft”. Zo is ook suspektato „verdachte” (suspekti + -at-) een regelmatige vorming, geen ReVo-trefwoord.

Zie achtervoegsels, voorvoegsels, deelwoorden en woordvorming.

#Als er iets gestolen wordt

Voor „Help!” en „Bel de politie!” zie reiszinnen. Oni betekent „men, iemand, ze” (PMEG), net als het Nederlandse „men”: Oni ŝtelis mian monujon is letterlijk „men heeft mijn portemonnee gestolen”, de gebruikelijke manier om „mijn portemonnee is gestolen” te zeggen (zie voornaamwoorden). Verkeersboetes staan bij auto en rijden.

Gebruik ŝteli voor gestolen spullen en perdi voor verloren spullen (Mi perdis mian pasporton).

#Zinnen uit het nieuws

Lijdende voorwerpen krijgen -n: du ŝtelistojn, la aferon. Maandnamen krijgen in het Esperanto een hoofdletter, zoals Novembro, anders dan in het Nederlands.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „wet” of „recht” in het Esperanto?

Leĝo is een wet die is aangenomen; juro is het recht als geheel of als vak: Ŝi lernas juron. „Juridisch” is jura (met betrekking tot het recht) of laŭleĝa (in overeenstemming met de wet).

#Hoe zeg je „politie” en „Bel de politie” in het Esperanto?

Polico is de politie, policisto of policano een agent en policejo het politiebureau. „Bel de politie!” is Voku la policon!

#Wat is het verschil tussen juĝejo, tribunalo en kortumo?

Alle drie vertalen „rechtbank” of „hof”. ReVo geeft tribunalo als synoniem van juĝejo; het betekent ook een college van rechters. Kortumo noemt verschillende gerechten, vooral hoge.

#Hoe zeg je „dief”, „rover” en „moordenaar” in het Esperanto?

Ŝtelisto, rabisto en murdinto. ReVo definieert murdisto als iemand die tegen betaling doodt; murdinto is iedereen die een moord heeft gepleegd.

#Hoe zeg je „schuldig” en „onschuldig” in het Esperanto?

Kulpa en senkulpa. Een rechtbank kondamnas (veroordeelt) of senkulpigas (spreekt vrij), en haar beslissing is een verdikto.

#Bronnen

• ReVo, recht en rechtbanken: leĝo, juro, juĝi, tribunalo, kortumo, proceso, advokato, prokuroro, akuzi, atesti, pruvo, defendi, kulpa, verdikto, kondamni, puno, permesi
• ReVo, politie: polico, detektivo, aresti, enketi, esplori, suspekti, spuro, indico, indikaĵo, plendi
• ReVo, misdaden: krimo, kriminala, delikto, ŝteli, rabi, murdi, mortigi, perforto, ataki, fraŭdo, trompi, kontrabando, viktimo
• ReVo, gevangenis en zinnen: malliberejo, prizono, interpretisto, rajti, telefoni, ambasado
• PMEG: IST, UL, EJ, IG, MAL, deelwoorden, persoonlijke voornaamwoorden van de derde persoon (oni)