Leĝo, polico kaj krimo en Esperanto: vortoj por novaĵoj

Leĝo estas unuopa regulo de la ŝtato, juro estas la tuta sistemo de reguloj, polico zorgas pri publika ordo, krimo estas grava malobservo de leĝo kaj ŝtelisto estas homo, kiu ofte ŝtelas. Ĉirkaŭ 80 vortoj estas grupigitaj sube laŭ temo, poste venas frazoj por vojaĝanto, kies monujo estis ŝtelita. La vortoj estas neŭtralaj etikedoj; kie la vortaro ReVo markas sencon kiel evitindan, la tabelo donas la rekomendatan vorton. Parlamento kaj elektoj estas en politiko kaj socio. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Leĝo kaj reguloj

Leĝo estas unuopa regulo: ReVo difinas ĝin kiel devigan decidon, proklamitan de la plej supera ŝtata aŭtoritato. Juro estas la tuto de reguloj, kiuj difinas la rajtojn kaj devojn de homoj. Komparu la nova leĝo kaj Ŝi lernas juron.

#Juĝejoj kaj procesoj

Juĝi en jura senco signifas laŭleĝe decidi, ĉu iu estas kulpa. Juĝejo estas „juĝa loko”. ReVo donas tribunalo kiel sinonimon kaj difinas ĝin ankaŭ kiel juĝinstancon el unu aŭ pluraj juĝistoj. Kortumo nomas diversajn juĝinstancojn, precipe de supera nivelo, ekzemple la Internacia Kortumo. Ĉiuj tri estas nomoj de juĝinstancoj.

#Polico kaj esploro

Polico estas la administracio komisiita pri publika ordo kaj sendanĝereco. Ĉiu, kiu laboras en ĝi, estas policano. ReVo difinas policisto kiel tian homon, precipe tiun, kiu esploras, gardas aŭ helpas la publikon.

#Krimoj kaj krimuloj

Krimo estas, laŭ ReVo, ago, per kiu morala aŭ civila leĝo estas plej grave malobservata. La persono estas krimulo. ReVo difinas delikto kiel agon laŭleĝe punindan.

#Malliberejo kaj liberigo

Malliberejo estas mal·liber·ej·o, „loko, kie oni ne estas libera”. PMEG egaligas ĝin kun prizono, kvankam ReVo difinas prizono kiel oficialan malliberejon.

#Kiel fari pliajn vortojn

PMEG difinas -ist- kiel homon, kiu ofte faras ion, eble profesie; ĝia propra ekzemplo estas ŝtelisto, iu, kiu ofte ŝtelas. Por unuopa ago uzu participon: la ŝtelinto. Same suspektato „persono sub suspekto” (suspekti + -at-) estas regula formo, ne artikolo de ReVo.

Vidu sufiksojn, prefiksojn, participojn kaj vortfaradon.

#Se oni ion ŝtelis

Pri „Helpon!” kaj „Voku la policon!” vidu la vojaĝajn frazojn. Oni signifas nedifinitan personon aŭ personojn (PMEG), do Oni ŝtelis mian monujon signifas, ke iu nekonata ŝtelis ĝin; tio estas la ordinara maniero diri, ke la monujo estas ŝtelita (vidu pronomojn). Monpunojn pri stirado vidu en la paĝo aŭtoj kaj stirado.

Uzu ŝteli por ŝtelitaj aferoj kaj perdi por perditaj (Mi perdis mian pasporton).

#Frazoj el la novaĵoj

Rektaj objektoj prenas -n: du ŝtelistojn, la aferon. Monatnomoj havas majusklon, kiel Novembro.

#Juraj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Leĝo kaj juro. La angla law kovras ambaŭ, sed Esperanto distingas, same kiel la germana Gesetz kaj Recht, franca loi kaj droit, hispana ley kaj derecho, pola ustawa kaj prawo, rusa закон kaj право. Atentu: droit, derecho, Recht, prawo kaj право signifas ankaŭ „rajto”; en Esperanto tio estas rajto (homaj rajtoj), ne juro.
• Tribunalo, tribuno kaj korto. Tribunalo estas juĝejo; tribuno estas podio por oratoro aŭ altigita galerio por eminentuloj (ReVo), ne juĝejo. La angla court, franca cour kaj itala corte povas nomi juĝejon, sed Esperanta korto estas sentegmenta spaco apud domo, ĉirkaŭita de konstruoj aŭ muroj (ReVo). Por juĝejo diru juĝejo, tribunalo aŭ kortumo. Ne ekzistas ununura sistemo: la sama speco de instanco aperas en ReVo kiel Konstitucia Kortumo kaj kiel konstitucia tribunalo.
• Prokuroro, prokuristo kaj prokuratoro. ReVo difinas prokuroro kiel akuziston en la nomo de la ŝtato (la franca procureur, pola prokurator, rusa прокурор) kaj avertas: ne konfuzu kun prokuristo kaj prokuratoro. Prokuristo estas oficisto, kiu rajtas reprezenti firmon kaj subskribi en ĝia nomo (germana Prokurist); prokuratoro estas provincestro en antikva Romio. La hispana fiscal respondas al prokuroro, dum ReVo listigas la hispanan procurador ĉe prokuristo.
• Proceso kaj procezo. Proceso estas jura afero antaŭ tribunalo; la ĝenerala „procezo” (ŝanĝiĝo en tempo, ekzemple de produktado) estas procezo, kaj ReVo markas tiun sencon de proceso kiel arkaismon.
• Murdi kaj mortigi. Mortigi estas ĝenerala, murdi estas intence krime mortigi. ReVo notas ankaŭ, ke hommortigo estas malofte uzata; preferindas mortigo (ĝenerala) kaj murdo (krimo).
• Ŝteli, rabi kaj prirabi. Esperanto distingas laŭ maniero: ŝteli estas kaŝe forkapti, rabi estas perforte forpreni. Se la objekto de la verbo estas la viktimo aŭ loko, uzu prirabi: prirabi bankon, prirabi iun. La angla rob a bank estas do prirabi bankon, ne rabi bankon.
• Ŝtelisto ne estas unufoja ŝtelinto. La angla thief, franca voleur kaj germana Dieb ankaŭ nomas iun, kiu ŝtelis nur unufoje. En Esperanto PMEG difinas -ist- kiel homon, kiu ofte faras ion; por unuopa ago diru ŝtelinto.
• Krimo kaj delikto. La limo inter pli gravaj kaj malpli gravaj malobservoj dependas de la leĝo de ĉiu lando. Ĉi tiu paĝo donas nur la vortojn; ReVo difinas krimo kiel plej gravan malobservon, delikto kiel ĉiun laŭleĝe punindan agon.
• Prononco. Ĝ en leĝo, juĝi kaj ĝenerala sonas kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ŝ en ŝtelo kiel la angla sh aŭ la pola sz; c en polico kaj proceso sonas ts, ne s kiel en la angla police. La ŭ en laŭleĝa, kontraŭleĝa kaj fraŭdo estas duonvokalo, kiel la angla w; aŭ en fraŭdo similas al la germana au en Haus.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni diras „leĝo” kaj „juro” en Esperanto?

Leĝo estas unuopa regulo de la ŝtato; juro estas la tuto de reguloj aŭ lernobjekto: Ŝi lernas juron. La adjektivo jura signifas „rilata al juro”, kaj laŭleĝa signifas „konforma al la leĝo”.

#Kiel oni diras „polico” kaj „policisto” en Esperanto?

Polico estas la institucio, policisto aŭ policano estas ĝia oficisto kaj policejo estas la oficejo. Por alvoki helpon diru Voku la policon!

#Kio estas la diferenco inter juĝejo, tribunalo kaj kortumo?

Ĉiuj tri estas juĝinstancoj. ReVo donas tribunalo kiel sinonimon de juĝejo; ĝi signifas ankaŭ grupon de juĝistoj. Kortumo nomas diversajn juĝinstancojn, precipe superajn. Ne konfuzu kun tribuno (podio) kaj korto (spaco apud domo).

#Kiel oni nomas homon, kiu ŝtelas, rabas aŭ murdas?

Kiu ŝtelas, estas ŝtelisto; kiu rabas, rabisto; kiu murdis, murdinto. ReVo difinas murdisto kiel homon, kiu murdas kontraŭ pago; murdinto estas ĉiu, kiu faris murdon.

#Kiel oni parolas pri kulpo kaj senkulpo?

Per kulpa kaj senkulpa. Juĝejo kondamnas (kulpigas) aŭ senkulpigas, kaj ĝia decido estas verdikto.

#Ĉu prokuroro kaj prokuristo estas la sama?

Ne. Prokuroro akuzas en la nomo de la ŝtato; prokuristo reprezentas firmon. ReVo precize avertas kontraŭ konfuzo.

#Fontoj

• ReVo, leĝo kaj juĝejoj: leĝo, juro, juristo, juĝi, tribunalo, tribuno, kortumo, korto, proceso, advokato, prokuroro, prokuristo, prokuratoro, akuzi, akuzisto, atesti, pruvo, defendi, kulpa, verdikto, kondamni, puno, permesi
• ReVo, polico: polico, detektivo, aresti, enketi, esplori, suspekti, spuro, indico, indikaĵo, plendi
• ReVo, krimoj: krimo, kriminala, delikto, ŝteli, rabi, prirabi, murdi, mortigi, perforto, ataki, fraŭdo, trompi, kontrabando, viktimo
• ReVo, malliberejo kaj frazoj: malliberejo, prizono, interpretisto, rajti, telefoni, ambasado
• PMEG: IST, UL, EJ, IG, MAL, participoj, triapersonaj pronomoj (oni)