Ruimte en wetenschap in het Esperanto: planeten, sterren

In het Esperanto is de zon suno, de maan luno, een ster stelo en een planeet planedo. Planeetnamen zijn internationaal en eindigen op -o (Marso, Jupitero, Plutono), schoolvakken eindigen op -io of -iko (astronomio, biologio, fiziko), en wie erin werkt, heet een -isto-woord of een kortere stam (fizikisto, astronomo). Alledaagse hemelwoorden staan op de pagina natuur. De uitspraakkolommen tonen de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; dat is altijd de voorlaatste (zie het alfabet).

#Planeten van het zonnestelsel

Gerekend vanaf de zon zijn de planeten Merkuro, Venuso, Tero, Marso, Jupitero, Saturno, Urano en Neptuno.

De volgorde komt uit ReVo, dat Marso definieert als la kvara planedo „de vierde planeet” van het zonnestelsel. De meeste planeetnamen zijn ook namen van goden: ReVo noemt Marso de Romeinse god van de oorlog en Urano de Griekse god van de hemel. De dagen lundo, mardo, merkredo zijn aparte woorden, niet van planeetnamen afgeleid, en krijgen een kleine letter; zie dagen en maanden.

#Hoofdletters: suno of Suno?

Planeetnamen zijn gewone eigennamen: hoofdletter, geen la (Marso, sur Marso). Suno, luno en tero zijn gewone woorden. PMEG merkt op dat mensen vaak la Suno met een hoofdletter schrijven als ze onze zon als naam bedoelen, en zulke namen houden la, zoals la Granda Ursino. Hoofdletters zijn niet verplicht, dus beide spellingen komen voor.

#Het zonnestelsel en verder

#Sterrenkunde en ruimtevaart

Het Nederlandse „ruimte” dekt beide betekenissen, maar het Esperanto scheidt ze: kosmo voor de ruimte buiten de Aarde, spaco voor plaats of tussenruimte (en la ĉambro estas multe da spaco „in de kamer is veel ruimte”).

Werkwoorden: orbiti „een baan beschrijven”, rondiri „rondgaan” (ReVo: de maan rondiras ĉirkaŭ de Aarde), turniĝi „draaien” (de Aarde draait om haar as, akso), ekflugi „opstijgen” (ReVo: een kosmodromo is de plaats voor de ekflugo van ruimteschepen), observi „waarnemen”.

#Hoe zijn ruimtewoorden opgebouwd?

Meer in achtervoegsels en woordvorming.

#Schoolvakken en wetenschappers

Twee patronen verklaren de lijst. Heeft de persoon geen eigen stam, dan voeg je -ist- aan het vak toe: fiziko → fizikisto. PMEG wijst erop dat fiziko niet ook de natuurkundige kan betekenen, omdat het de naam van de wetenschap is. Veel namen op -io hebben een parallelle stam zonder de i: biologio → biologo. De vormen op -iisto kunnen, maar de dubbele i is onhandig, dus men geeft de voorkeur aan de korte stam, en PMEG zegt dat je geen astronomisto moet vormen. PMEG noemt de -olog- van biologo een ex-achtervoegsel: een internationale uitgang, geen regelmatig Esperanto-achtervoegsel. Vakken en klaswoorden staan op de pagina school.

#Laboratorium en experiment

#Ruimte en wetenschap in zinnen

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „planeet” in het Esperanto?

Planedo. Pluto, Plutono, is een nanplanedo „dwergplaneet”; ReVo zegt dat hij tot 2006 als negende planeet werd geteld.

#Worden planeetnamen in het Esperanto met een hoofdletter geschreven?

Ja. Het zijn eigennamen, dus Marso en Jupitero krijgen een hoofdletter en geen la. Een hoofdletter bij la Suno, en ook bij la Luno en la Tero, is facultatief; PMEG zegt dat la Suno vaak zo wordt geschreven.

#Hoe zeg je „ruimte” in het Esperanto?

Kosmo voor de ruimte buiten de Aarde, met kosma „van de ruimte” en kosmoŝipo „ruimteschip”. ReVo markeert spaco voor de ruimte buiten de Aarde als evitinde „te vermijden”.

#Wat is het verschil tussen astronaŭto en kosmonaŭto?

Geen, in het Esperanto: ReVo definieert astronaŭto als kosmonaŭto, een persoon die de ruimte in reist.

#Hoe zeg je „wetenschapper” of „natuurkundige” in het Esperanto?

Sciencisto of scienculo voor een wetenschapper en fizikisto voor een natuurkundige; een bioloog is een biologo en een sterrenkundige een astronomo.

#Bronnen

• ReVo: suno, sunsistemo, luno, plenluno, novluno, tero, eksterterano, planedo, nanplanedo, kometo, asteroido, galaksio, Lakta Vojo, universo, nana
• ReVo: Merkuro, Venuso, Marso, marsano, Jupitero, Saturno, Urano, Neptuno, Plutono
• ReVo: stelo, stelaro, falstelo, konstelacio, Oriono, Granda Ursino, meteoro, eklipso, luneklipso, suneklipso, orbito, akso
• ReVo: raketo, satelito, teleskopo, observi, observejo, stelobservejo, observatorio, kosmo, spaco, kosmonaŭto, astronaŭto, kosmoŝipo, kosmodromo
• ReVo: astronomo, astronomio, fiziko, fizikisto, ĥemio, kemio, ĥemiisto, biologio, biologo, matematiko, matematikisto, geografio, geografo, geologio, geologo, meteorologio, informatiko, scienco, sciencisto, scienculo
• ReVo: laboratorio, eksperimento, hipotezo, teorio, mezuri, pruvi, mikroskopo, atomo, molekulo, energio, gravito
• PMEG: majuskloj ĉe propraj nomoj, la ĉe propraj nomoj, la kaj konata afero (la suno)
• PMEG: IST, I (geografio → geografo), OLOG, IĜ (La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso)