Esperanto’da uzay ve bilim: gezegenler, yıldızlar, bilimler

Esperanto’da Güneş suno, Ay luno, yıldız stelo ve gezegen planedo demektir. Gezegen adları uluslararasıdır ve -o ile biter (Marso, Jupitero, Plutono); okul bilimleri -io ya da -iko ile biter (astronomio, biologio, fiziko); bunlarla uğraşanlar ise -isto kelimeleri ya da daha kısa köklerdir (fizikisto, astronomo). Gündelik gökyüzü kelimeleri doğa sayfasındadır. Okunuş rehberleri vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir (ç = ĉ, c = ĝ, h = ĥ, ş = ŝ, y = j, u = ŭ, ts = c); vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir (bkz. alfabe).

#Güneş Sistemi’nin gezegenleri

Güneş’ten başlayarak sayılırsa gezegenler Merkuro, Venuso, Tero, Marso, Jupitero, Saturno, Urano ve Neptuno’dur.

Sıra ReVo’dan gelir; ReVo Marso’yu güneş sisteminin la kvara planedo “dördüncü gezegeni” olarak tanımlar. Gezegen adlarının çoğu aynı zamanda tanrı adıdır: ReVo Marso’yu Romalıların savaş tanrısı, Urano’yu Yunanlıların gök tanrısı olarak verir. lundo, mardo, merkredo hafta günleri ayrı kelimelerdir, gezegen adlarından kurulmamıştır ve küçük harfle yazılır; bkz. günler ve aylar. Türkçede “dünya” hem gezegenin adıdır hem “yeryüzü, âlem” anlamında kullanılır; Esperanto’da gezegen Tero, toprak da tero, “dünya” ise mondo’dur.

#Büyük harf: suno mu Suno mu?

Gezegen adları normal özel adlardır: büyük harf, la yok (Marso, sur Marso). Suno, luno ve tero sıradan kelimelerdir. PMEG, insanların bizim Güneş’imizi bir ad olarak kastettiklerinde çoğu kez büyük harfle la Suno yazdığını, bu tür adların la Granda Ursino gibi la’yı koruduğunu belirtir. Büyük harf zorunlu değildir; iki yazım da görülür.

#Güneş Sistemi ve ötesi

#Gök bilimi ve uzay yolculuğu

Fiiller: orbiti “yörüngede dolanmak”, rondiri “çevresinde dönmek” (ReVo: Ay Dünya’nın çevresinde rondiras ĉirkaŭ), turniĝi “dönmek” (Dünya, ekseni akso çevresinde döner), ekflugi “havalanmak” (ReVo: kosmodromo uzay gemilerinin ekflugo’su için olan yerdir), observi “gözlemlemek”. Türkçe konuşanlar için: “uzay” dış uzay anlamında kosmo’dur; spaco ise boşluk ve aralık demektir. Türkiye’nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, 2024’ün başında Axiom-3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na gitti.

#Uzay kelimeleri nasıl kurulur?

Daha fazlası son ekler ve kelime türetme sayfalarında.

#Okul bilimleri ve bilim insanları

İki kalıp listeyi açıklar. Kişinin kendi kökü yoksa bilime -ist- eklenir: fiziko → fizikisto. PMEG, fiziko’nun fizikçi anlamına da gelemeyeceğini, çünkü bilimin adı olduğunu belirtir. -io ile biten birçok adın, i olmadan kurulmuş paralel bir kökü vardır: biologio → biologo. -iisto biçimleri mümkündür, ama çift i hantaldır; bu yüzden insanlar kısa kökü tercih eder ve PMEG astronomisto türetilmemesini söyler. PMEG, biologo’daki -olog- kısmını ekssufikso (eski son ek) olarak adlandırır: düzenli bir Esperanto eki değil, uluslararası bir sondur. Türkçedeki biyolog ve jeolog gibi -log’lu kelimeler de aynı uluslararası kaynaktandır, bu yüzden tanıdık gelir; “fizikçi” gibi -ci/-cı’lı kelimeler ise -ist- gibi çalışır. Dersler ve sınıf kelimeleri okul sayfasındadır.

#Laboratuvar ve deney

#Cümlelerde uzay ve bilim

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “gezegen” nasıl denir?

Planedo. Plüton, Plutono, bir nanplanedo “cüce gezegen”dir; ReVo onun 2006’ya kadar dokuzuncu gezegen sayıldığını söyler.

#Esperanto’da gezegen adları büyük harfle mi yazılır?

Evet. Özel adlardır; bu yüzden Marso ve Jupitero büyük harf alır ve la almaz. la Suno için, aynı şekilde la Luno ve la Tero için büyük harf isteğe bağlıdır; PMEG la Suno’nun sık sık öyle yazıldığını söyler.

#Esperanto’da “uzay” nasıl denir?

Dış uzay için kosmo, “uzaya ait” için kosma, “uzay gemisi” için kosmoŝipo. ReVo, dış uzay için spaco’yu evitinde “kaçınılması gereken” olarak işaretler.

#astronaŭto ile kosmonaŭto arasındaki fark nedir?

Esperanto’da hiçbiri: ReVo astronaŭto’yu, uzaya seyahat eden kişi olan kosmonaŭto diye tanımlar.

#Esperanto’da “bilim insanı” ya da “fizikçi” nasıl denir?

Bilim insanı için sciencisto ya da scienculo, fizikçi için fizikisto; biyolog biologo, astronom astronomo’dur.

#Kaynaklar

• ReVo: suno, sunsistemo, luno, plenluno, novluno, tero, eksterterano, planedo, nanplanedo, kometo, asteroido, galaksio, Lakta Vojo, universo, nana, mondo
• ReVo: Merkuro, Venuso, Marso, marsano, Jupitero, Saturno, Urano, Neptuno, Plutono
• ReVo: stelo, stelaro, falstelo, konstelacio, Oriono, Granda Ursino, meteoro, eklipso, luneklipso, suneklipso, orbito, akso
• ReVo: raketo, satelito, teleskopo, observi, observejo, stelobservejo, observatorio, kosmo, spaco, kosmonaŭto, astronaŭto, kosmoŝipo, kosmodromo
• ReVo: astronomo, astronomio, fiziko, fizikisto, ĥemio, kemio, ĥemiisto, biologio, biologo, matematiko, matematikisto, geografio, geografo, geologio, geologo, meteorologio, informatiko, scienco, sciencisto, scienculo
• ReVo: laboratorio, eksperimento, hipotezo, teorio, mezuri, pruvi, mikroskopo, atomo, molekulo, energio, gravito
• PMEG: majuskloj ĉe propraj nomoj, la ĉe propraj nomoj, la kaj konata afero (la suno)
• PMEG: IST, I (geografio → geografo), OLOG, IĜ (La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso)
• Türkiye’nin ilk astronotu: Wikipedia: Alper Gezeravcı ve Medyascope: İlk Türk astronot Alper Gezeravcı uzaya gidiyor