Rekenen in het Esperanto: plus, min, breuken en vormen

In het Esperanto lees je een som door de tekens te noemen: 2 + 3 = 5 is Du plus tri estas kvin. De tekens heten plus, minus, oble („keer”) en dividite per („gedeeld door”); „is gelijk aan” is estas, egalas of faras. Breuken maak je met het achtervoegsel -on- (duono „helft”), het decimaalteken is net als in het Nederlands de komma (komo) en vormen zijn zelfstandige naamwoorden op -o: cirklo, kvadrato, kubo.

De telwoorden zelf staan op de pagina getallen. De uitspraakhulp verdeelt woorden in lettergrepen en zet de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; de klemtoon valt altijd op de voorlaatste lettergreep (zie het alfabet).

#Hoe lees je een som hardop?

Je noemt elk teken en daarna de uitkomst. Het Fundamento leest het is-gelijk-teken als faras („maakt”): Du kaj du faras kvar, bijna zoals „twee en twee is vier”. Volgens PMEG zijn estas en egalas (al) tegenwoordig gebruikelijker.

Oble hecht zich vast aan het getal ervoor (trioble, kvinoble) of staat los (tri oble kvar). Het Fundamento heeft Kvinoble sep estas tridek kvin, „vijf keer zeven is vijfendertig”.

Plus tri is een pozitiva nombro („positief getal”) en minus tri een negativa nombro; nul is nul. Om te vergelijken is pli granda ol „groter dan” en malpli granda ol „kleiner dan”: Kvin estas pli granda ol tri. – „Vijf is groter dan drie.” Voor −10° geeft PMEG minus dek gradoj of dek gradoj sub nulo. Zie vergelijking voor pli en ol.

#Wat zijn de woorden voor optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen?

Elke bewerking heeft een werkwoord en de uitkomst heeft een eigen zelfstandig naamwoord. Buiten het vakjargon kunnen volgens ReVo aldoni („erbij doen”) en depreni („wegnemen”) de woorden adicii en subtrahi vervangen.

#Hoe zeg je breuken en procenten?

Een breuk is een getal plus het achtervoegsel -on-: één van zoveel gelijke delen. Kvarono is een gewoon zelfstandig naamwoord, dus drie ervan zijn tri kvaronoj. Zie achtervoegsels voor -on-, -obl- en -op-.

Als voorvoegsel worden duon- en kvaron- aan het volgende woord vastgeplakt: duonhoro „een half uur”, kvaronkilometro „een kwart kilometer”. Veelvouden maak je met -obl- en groepen met -op-: Dudek estas la duoblo de dek. – „Twintig is het dubbele van tien.” De tabel hieronder voegt groepen en procenten toe.

Zeg eerst het getal en dan het meervoud: dudek elcentoj of dudek procentoj voor 20%. PMEG leest 100% als cent procentoj/elcentoj; ReVo markeert pocento als een woord om te vermijden. La rabato estas dudek elcentoj. – „De korting is twintig procent.”

#Hoe zeg je decimalen en maten?

Het Esperanto gebruikt, net als het Nederlands, een decimale komma en geen punt: 3,5 is tri komo kvin (PMEG). Na de komo lees je de cijfers één voor één. Dat wijkt af van de Nederlandse gewoonte om na de komma vaak een heel getal uit te spreken („drie komma veertien”).

Een cijfer na de komma is een decimalo. De eenheid staat na het getal: kvadrata metro „vierkante meter”, kuba metro „kubieke meter”.

#Hoe heten de vormen in het Esperanto?

Platte vormen eindigen op -o. ReVo definieert kvadrato als een rechthoekige ruit, een regelmatige vierhoek.

Ruimtelijke vormen werken op dezelfde manier. Het oppervlak van een bal heet sfero; het voorwerp zelf is een globo.

Kubo havas ses facojn, dek du eĝojn kaj ok verticojn. – „Een kubus heeft zes zijvlakken, twaalf ribben en acht hoekpunten.” Kvadrato havas kvar egalajn laterojn. – „Een vierkant heeft vier gelijke zijden.”

#Welke woorden beschrijven meetkunde en afmetingen?

Een maat krijgt de uitgang -n (zie accusatief): La tablo estas du metrojn longa kaj unu metron larĝa. – „De tafel is twee meter lang en één meter breed.” Nog meer voorbeelden:

• La sumo de la anguloj de triangulo estas cent okdek gradoj. – „De hoeken van een driehoek zijn samen 180 graden.”
• Por kalkuli la areon de rektangulo, multipliku la longon per la larĝo. – „Om de oppervlakte van een rechthoek te berekenen, vermenigvuldig je de lengte met de breedte.”

#Nombro, numero of cifero: welk woord heb je nodig?

Nombro is de hoeveelheid, numero is een getal dat als etiket dient en cifero is het geschreven teken. Dat past bijna één op één op het Nederlandse „getal of aantal”, „nummer” en „cijfer”.

Ĉi tiu nombro havas kvar ciferojn. – „Dit getal heeft vier cijfers.” Mi loĝas en ĉambro numero sep. – „Ik woon in kamer nummer zeven.” PMEG maakt het onderscheid: kvara („vierde”) betekent dat er drie aan voorafgingen, terwijl numero kvar gewoon een nummer is.

#Welke woorden heb je nodig in de wiskundeles?

Mi ne povas solvi ĉi tiun ekvacion. – „Ik kan deze vergelijking niet oplossen.” Ĉu mi rajtas uzi kalkulilon? – „Mag ik een rekenmachine gebruiken?” Kio estas la rezulto? – „Wat is de uitkomst?” De pagina over school en onderwijs bevat de rest van het klaslokaal.

#Hoe zijn deze woorden opgebouwd?

De onderdelen veranderen nooit, dus veel van deze woorden kun je uit hun stukjes lezen: tri·angul·o „drie-hoek” (precies het Nederlandse „driehoek”), kvar·later·o „vier-zijde”, plur·later·o „veel-zijde”, kalkul·il·o „reken-werktuig”. Zie woordvorming en gebruik de getallenomzetter voor breuken en veelvouden.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je plus, min, keer en gedeeld door in het Esperanto?

Plus, minus, oble (of multiplikite per) en dividite per. Het is-gelijk-teken lees je als estas, egalas al of, in het Fundamento, faras.

#Hoe zeg je 2 + 2 = 4 in het Esperanto?

Du plus du estas kvar. De formulering van het Fundamento, Du kaj du faras kvar, is ook juist.

#Hoe zeg je half, een derde en een kwart in het Esperanto?

Duono, triono en kvarono. Driekwart is tri kvaronoj en procent is elcento of procento.

#Hoe zeg je 3,5 in het Esperanto?

Schrijf een decimale komma en zeg tri komo kvin; elk cijfer na de komo lees je apart.

#Wat is het verschil tussen nombro, numero en cifero?

Nombro is een hoeveelheid (getal of aantal), numero is een etiket zoals een kamernummer en cifero is een geschreven cijfer.

#Hoe zeg je cirkel, vierkant, driehoek en kubus in het Esperanto?

Cirklo, kvadrato, triangulo en kubo. Een rechthoek is rektangulo of ortangulo en een bol is sfero.

#Bronnen

• PMEG: Matematikaj esprimoj (sommen lezen, decimale komma, maten)
• PMEG: Plus kaj minus
• PMEG: O-vortaj nombrovortoj, Achtervoegsel ON, Achtervoegsel OBL, Achtervoegsel OP
• PMEG: Gebruik van getalwoorden (numero), N bij maten, Hulptekens (%)
• ReVo: plus, minus, egala, -obl-, oble, pozitiva, negativa, adicii, aldoni, depreni, subtrahi, multipliki, dividi, sumo, diferenco, produkto, kvociento, potenco, radiko
• ReVo: duono, triono, kvarono, centono, elcento, pocento, procento, rabato, komo, punkto, decimalo, decimala
• ReVo: cirklo, cirkla, kvadrato, kvadrata, rombo, paralelogramo, trapezo, pentagono, heksagono, plurlatero, kvarlatero, latero, angulo, triangulo, rektangulo, ortangulo, plurangulo
• ReVo: kubo, sfero, globo, piramido, cilindro, konuso, prismo, faco, eĝo
• ReVo: orta, orto, akuta, obtuza, rekta, rekto, streko, vertico, radiuso, diametro, cirkonferenco, perimetro, areo, volumeno, paralela, perpendikulara, longo, larĝo, alto, profundo
• ReVo: nombro, numero, cifero, kalkuli, kalkulilo, ekvacio, solvi, rezulto, matematiko, geometrio