Danh ngôn Zamenhof: những lời nổi tiếng của cha đẻ Esperanto

Những lời nổi tiếng nhất của L. L. Zamenhof đến từ các bài phát biểu khai mạc tại tám Đại hội Esperanto Thế giới đầu tiên (1905–1912), Tuyên ngôn Homaranismo năm 1913 và các lá thư của ông. Dưới đây là 16 câu trong số đó bằng tiếng Esperanto, kèm bản dịch tiếng Việt của chúng tôi và đường dẫn đến nguồn. Mỗi câu đã được đối chiếu từng chữ với các văn bản của Zamenhof, vốn thuộc phạm vi công cộng (ông mất năm 1917); […] đánh dấu chỗ lược bớt. Unua Libro năm 1887 bằng tiếng Nga, nên lời nói đầu của nó được trích theo bản Esperanto do chính ông viết về sau; chỗ nào cách diễn đạt Esperanto không phải của ông, chúng tôi đều nói rõ. Về cuộc đời ông, xem Zamenhof.

#Ngôn ngữ và mục đích của nó

La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj […]

– “Sự khác biệt giữa các ngôn ngữ là bản chất của sự khác biệt và thù địch lẫn nhau giữa các dân tộc […]” Lời nói đầu của Unua Libro, 1887 (văn bản).

Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.

– “Để một ngôn ngữ mang tính toàn thế giới, chỉ gọi nó như vậy là chưa đủ.” Khẩu hiệu trên trang tựa của Unua Libro đầu tiên, Warszawa, 1887. Cuốn sách bằng tiếng Nga (bản gốc); cách diễn đạt Esperanto là của Adam Zakrzewski, Universo, 1910 (văn bản). Một số tuyển tập in internacia thay cho tutmonda.

[…] estas plej necesa antaŭ ĉio unu kondiĉo: la ekzistado de klare difinita, neniam tuŝebla kaj neniam ŝanĝebla Fundamento de la lingvo.

– “[…] có một điều kiện cần thiết nhất trên hết: sự tồn tại của một Fundamento của ngôn ngữ được xác định rõ ràng, không bao giờ được chạm đến và không bao giờ được thay đổi.” Lời tựa của Fundamento de Esperanto, tháng 7 năm 1905 (văn bản).

#Tính trung lập và sự bình đẳng giữa các dân tộc

[…] hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.

– “[…] hôm nay, trong những bức tường hiếu khách của Boulogne-sur-Mer, đã tụ họp không phải người Pháp với người Anh, không phải người Nga với người Ba Lan, mà là con người với con người.” Bài phát biểu khai mạc, Đại hội Thế giới đầu tiên, tháng 8 năm 1905 (văn bản). Được vang lại trong nhan đề cuốn lịch sử đại hội của Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj (UEA, 2005). Xem Đại hội Esperanto Thế giới.

Rompu, rompu la murojn inter la popoloj, donu al ili la eblon libere konatiĝi kaj komunikiĝi sur neŭtrala fundamento […]

– “Hãy phá, hãy phá những bức tường giữa các dân tộc, hãy cho họ cơ hội làm quen và giao tiếp tự do trên một nền tảng trung lập […]” Genève, 1906, sau khi ông kể về vụ thảm sát ở quê nhà Białystok (văn bản).

Sur neŭtrala lingva fundamento, / Komprenante unu la alian, / La popoloj faros en konsento / Unu grandan rondon familian.

– “Trên nền tảng ngôn ngữ trung lập, / hiểu nhau, / các dân tộc sẽ cùng nhau, trong sự đồng thuận, / tạo nên một vòng tròn gia đình lớn.” Khổ thứ ba của bài thơ La Espero, 1890 (văn bản); chính Zamenhof đã trích nó trong bài phát biểu ở Cambridge năm 1907. Bài thơ là bài ca không chính thức của cộng đồng Esperanto, xem cờ và biểu tượng.

La interna ideo de Esperanto […] estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton.

– “Ý tưởng nội tại của Esperanto […] là: trên nền tảng ngôn ngữ trung lập, xóa bỏ những bức tường giữa các dân tộc và tập cho con người thấy ở người láng giềng của mình chỉ một con người và một người anh em.” Kraków, 1912 (văn bản).

[…] forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super aliaj gentoj.

– “[…] xóa bỏ một lần cho mãi mãi nguyên nhân chính của các cuộc chiến tranh, tàn tích man rợ ấy của thời tiền văn minh xa xưa nhất: sự thống trị của một số dân tộc đối với các dân tộc khác.” Phần cuối của Post la Granda Milito. Alvoko al la diplomatoj, viết năm 1915, trong Chiến tranh thế giới thứ nhất (văn bản).

#Homaranismo

Zamenhof công bố Deklaracio pri Homaranismo năm 1913 như “niềm tin hoàn toàn riêng tư của tôi”, tách khỏi Esperanto. Nó mở đầu bằng Mi estas homarano – “Tôi là một homarano”. Xem thêm ở Homaranismo.

Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion.

– “Tôi là một con người, và tôi coi toàn thể nhân loại là một gia đình.” Điểm I (văn bản).

Mi vidas en ĉiu homo nur homon, kaj mi taksas ĉiun homon nur laŭ lia persona valoro kaj agoj.

– “Ở mỗi người, tôi chỉ thấy một con người, và tôi đánh giá mỗi người chỉ theo giá trị cá nhân và hành động của họ.” Điểm II (cùng văn bản).

#Về bản thân ông và vai trò của ông

Lingvo Internacia kiel ĉiu nacia estas komuna propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi.

– “Ngôn ngữ Quốc tế, như mọi ngôn ngữ quốc gia, là tài sản chung; tác giả từ bỏ mãi mãi mọi quyền cá nhân đối với nó.” Ghi chú ở trang 2 của Unua Libro (1887), bằng tiếng Nga (bản gốc); cách diễn đạt Esperanto là của Johannes Dietterle (văn bản).

Mi ne volas esti kreinto de l’ lingvo, mi volas nur esti iniciatoro.

– “Tôi không muốn là người sáng tạo ra ngôn ngữ, tôi chỉ muốn là người khởi xướng.” Lời tựa của Dua Libro, 1888 (văn bản).

Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo, ke la esperantistoj havas plenan rajton fari kun ĝi ĉion, kion ili volas, se ili nur faros ĝin singarde, lojale kaj interkonsente.

– “Hãy nhớ rằng Esperanto không phải là tài sản của riêng ai, rằng những người Esperanto có toàn quyền làm với nó bất cứ điều gì họ muốn, miễn là họ làm một cách thận trọng, trung thực và có sự đồng thuận.” Dresden, tháng 8 năm 1908 (văn bản).

Nomu min per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed mi petas vin, ne nomu min plu „majstro“ […]

– “Hãy gọi tôi bằng tên của tôi, hãy gọi tôi là người sáng lập ngôn ngữ, hay tùy các bạn, nhưng tôi xin các bạn đừng gọi tôi là ‘bậc thầy’ nữa […]” Kraków, tháng 8 năm 1912, kỷ niệm 25 năm (văn bản).

#Tám bài phát biểu tại đại hội, 1905–1912

Zamenhof đã khai mạc từng đại hội trong tám đại hội đầu tiên. Phần IV của Originala Verkaro chứa cả tám bài đó và chín bài nói khác.

#Thư từ

Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p.

– “Tôi được nuôi dạy như một người theo chủ nghĩa lý tưởng; người ta dạy tôi rằng mọi người đều là anh em, trong khi ngoài phố và ngoài sân, mọi thứ ở mỗi bước đi khiến tôi cảm thấy rằng con người không tồn tại: chỉ có người Nga, người Ba Lan, người Đức, người Do Thái, v.v.” Thư gửi N. Borovko, thập niên 1890, in năm 1896; bản Esperanto là bản dịch từ tiếng Nga của V. Gernet (văn bản).

Se mi ne estus hebreo el la ghetto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.

– “Nếu tôi không phải là một người Do Thái từ khu ghetto, ý tưởng về sự thống nhất nhân loại hoặc đã không bao giờ nảy ra trong đầu tôi, hoặc sẽ không bao giờ giữ chặt tôi một cách ngoan cố như vậy suốt cả cuộc đời.” Thư riêng gửi Alfred Michaux, ngày 21 tháng 2 năm 1905 (văn bản). Trong phần tái bút, ông nhờ Michaux nói rằng ông tự gọi mình là Ruslanda hebreo, “một người Do Thái Nga”.

#Thường được gán cho ông, nhưng không tìm thấy trong các văn bản của ông

Vikicitaro liệt kê những câu này dưới tên Zamenhof mà không nêu văn bản nguồn. Chúng tôi đã tìm trong Originala Verkaro năm 1929 (kể cả 140 lá thư), Fundamenta Krestomatio, Dua Libro và toàn văn trên Vikifontaro, và không thấy cách diễn đạt nào trong hai câu:

• Kiam la popoloj povos interkompreniĝi, ili ĉesos malami unu la alian. – “Khi các dân tộc có thể hiểu nhau, họ sẽ thôi ghét nhau.” Chính Zamenhof đã bác bỏ quan điểm đơn giản này (xem bên dưới).
• Mi forĝis, kiel forĝisto aŭ seruristo, la ŝlosilon de l’mondo. – “Tôi đã rèn, như một thợ rèn hay thợ khóa, chiếc chìa khóa của thế giới.” Văn bản gần nhất là lá thư gửi Borovko, nơi ông thiết kế ngôn ngữ như một “chiếc chìa khóa” (ŝlosilo) giúp người đọc chưa từng học nó vẫn hiểu được một lá thư.

#Câu hỏi thường gặp

#Câu nói nổi tiếng nhất của Zamenhof là gì?

Có lẽ là câu nói ở Boulogne-sur-Mer năm 1905: không phải người Pháp với người Anh, không phải người Nga với người Ba Lan, “mà là con người với con người” (sed homoj kun homoj).

#Zamenhof muốn nói gì với “ý tưởng nội tại” của Esperanto?

Trong bài phát biểu đại hội chính thức cuối cùng của mình (Kraków, 1912), ông định nghĩa nó là xóa bỏ những bức tường giữa các dân tộc trên nền tảng ngôn ngữ trung lập, để mỗi người thấy ở người láng giềng chỉ một con người và một người anh em. Ông nói nó không ràng buộc bất kỳ người Esperanto nào.

#Zamenhof có nghĩ một ngôn ngữ chung sẽ chấm dứt hận thù không?

Không. Ở Genève năm 1906, ông nói: “chúng tôi không tin rằng một nền tảng trung lập sẽ biến con người thành thiên thần” (ni ne kredas, ke neŭtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn, văn bản). Năm 1915, ông viết rằng thật dễ biến những con người tự do và bình đẳng thành anh em, nhưng là bất khả khi một số người coi mình là chủ nhân chính đáng của những người khác (Post la Granda Milito, văn bản).

#Nguồn

• L. L. Zamenhof, Originala Verkaro, Johannes Dietterle biên tập, 1929, trên Vikifontaro: các lời tựa (phần I), bài viết và văn bản về homaranismo (III), diễn văn (IV), thư từ (V), thơ (VI)
• Fundamenta Krestomatio và Dua Libro de l' Lingvo Internacia, Project Gutenberg
• Adam Zakrzewski, Historiaj detaloj, Universo 1910 (khẩu hiệu trên trang tựa); Д-ръ Эсперанто, Международный языкъ, 1887, trang tựa và trang 2, Wikisource tiếng Nga
• Zamenhof, thư gửi Alfred Michaux, ngày 21 tháng 2 năm 1905, Vikifontaro, theo A. Korĵenkov, Homarano, 2011
• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (chủ đề của các bài phát biểu)
• Vikipedio, Universala Kongreso de Esperanto (Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj, UEA 2005); Vikicitaro, Ludoviko Lazaro Zamenhof