Bảng tóm tắt ngữ pháp Esperanto: mọi quy tắc trên một trang

Bảng tóm tắt ngữ pháp Esperanto này gom toàn bộ ngữ pháp vào một trang vì ngôn ngữ này có quy tắc đều đặn: mỗi từ có một đuôi cố định, gốc từ không bao giờ đổi, không có động từ bất quy tắc, không có giống ngữ pháp và chỉ có một mạo từ. Để in trang này hoặc lưu thành PDF, hãy dùng lệnh in của trình duyệt (Ctrl+P, hoặc Cmd+P trên máy Mac).

#Bảng chữ cái và cách phát âm

Bảng chữ cái có 28 chữ, mỗi chữ một âm, và không có chữ câm: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z. Các chữ q, w, x và y không thuộc bảng chữ cái này.

• Trọng âm rơi vào âm tiết thứ hai kể từ cuối: fa-mi-LI-o “gia đình”, es-pe-RAN-to. Các chữ j và ŭ không phải nguyên âm, nên aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ tạo thành một âm tiết: ho-DI-aŭ “hôm nay”.
• Dành cho người Việt: Esperanto không có thanh điệu, hãy đọc mỗi âm tiết bằng giọng phẳng như thanh ngang. Chữ s đọc như x tiếng Việt, chữ d đọc như đ (không phải d tiếng Việt), chữ k như c/k. Hãy đọc rõ các phụ âm cuối (-s, -n, -j, -l, -r) và không chèn thêm nguyên âm vào cụm phụ âm như trong strato, knabo, sklavo.
• Bàn phím không có ĉ, ĝ, ŝ? Hãy viết theo hệ thống x (cx, gx, sx, hx, jx, ux). Hệ thống h do chính Fundamento đưa ra là ch, gh, sh, hh, jh, u.

Xem thêm: bảng chữ cái và cách phát âm.

#Các đuôi từ

Đuôi cho biết loại từ hoặc dạng động từ; gốc từ đứng trước nó không bao giờ đổi. Mười một đuôi đảm nhiệm toàn bộ công việc.

• Thứ tự: đuôi loại từ, rồi -j, rồi -n. Tính từ lặp lại -j và -n của danh từ: novajn librojn “những quyển sách mới” (làm tân ngữ).
• So sánh: pli granda ol “lớn hơn”, la plej granda “lớn nhất”, malpli “kém hơn”, tiel granda kiel “lớn bằng”.
• Không có đuôi: jam “đã”, nun “bây giờ”, tre “rất”, tro “quá”, ankaŭ “cũng”, nur “chỉ”.
• Dành cho người Việt: tiếng Việt không biến đổi từ nên có thể nói “tôi đọc”, “tôi đã đọc”, “tôi sẽ đọc” bằng đúng một động từ cùng các từ phụ (đã/đang/sẽ). Trong Esperanto, đuôi -as/-is/-os tương ứng gần đúng với “đang/đã/sẽ” nhưng là bắt buộc, và -j, -n cũng bắt buộc.

Xem thêm: tổng quan ngữ pháp, danh từ và tính từ, trạng từ.

#Mạo từ

Esperanto có một mạo từ, la (mạo từ xác định, như “the”), dùng cho mọi giống, số và cách: la domo, la domoj, la domojn. Không có từ cho “a”: domo là “một ngôi nhà”.

• La đánh dấu điều đã biết hoặc duy nhất: la suno “mặt trời”.
• Nó bị bỏ trước tên riêng (Petro, Esperanto) và trước các từ chỉ định: mia libro, tiu domo, thông thường không nói la mia libro.
• Tên ngôn ngữ dạng -a có la: la angla “tiếng Anh”.

Xem thêm: mạo từ la.

#Đại từ nhân xưng và tính từ sở hữu

• Tính từ sở hữu là tính từ: miaj libroj, mian libron. Với la chúng đứng một mình: la mia “của tôi”.
• Si và sia quy về chủ ngữ của chính mệnh đề, chỉ ở ngôi thứ ba: Li lavas sin “Anh ấy tự tắm rửa”, Li lavas lin “Anh ấy tắm rửa cho anh ta (một người đàn ông khác)”.
• Không chính thức: ri “anh ấy hoặc cô ấy” (trung tính về giới). Từ cũ ci “ngươi” hầu như không bao giờ dùng.

Xem thêm: đại từ.

#Đối cách -n

Đuôi -n đánh dấu đối tượng mà động từ tác động lên, đồng thời chỉ phương hướng, thời gian và số đo.

• Tính từ, tính từ sở hữu và các từ tương liên đuôi -u và -a lặp lại nó: tiujn belajn katojn “những con mèo đẹp đó” (làm tân ngữ).
• Không có -n sau esti “là”, iĝi “trở thành” hay ŝajni “có vẻ”: Mi estas instruisto. “Tôi là giáo viên.”
• Không có -n sau giới từ, trừ phương hướng sau giới từ chỉ nơi chốn: en la domo “trong ngôi nhà”, en la domon “vào trong ngôi nhà”. Al, el, de và ĝis không bao giờ nhận nó.
• Tân ngữ được đánh dấu nên trật tự từ tự do.
• Dành cho người Việt: trong tiếng Việt, tân ngữ chỉ được nhận ra qua vị trí; trong Esperanto chính đuôi -n làm việc đó, nên không thể bỏ.

Xem thêm: đối cách.

#Động từ

Động từ có một dạng cho mọi ngôi và số: mi, vi, li, ni, ili parolas. Sáu đuôi cho ra mọi dạng, và không có động từ nào bất quy tắc.

• Câu “nếu” không có thật dùng -us ở cả hai vế: Se mi havus tempon, mi venus. “Nếu tôi có thời gian thì tôi sẽ đến.”
• Sau các động từ muốn và yêu cầu, ke đi với -u: Mi volas, ke vi venu. “Tôi muốn bạn đến.”
• Câu bị động là esti cộng phân từ bị động, với de chỉ người thực hiện: La letero estas skribita de Anna. “Bức thư được Anna viết.”
• -ig- tạo động từ có tân ngữ, -iĝ- tạo động từ không có: sidi “ngồi”, sidigi “cho ai ngồi”, sidiĝi “ngồi xuống”.

Xem thêm: động từ.

#Phân từ

Sáu hậu tố phân từ cho biết giai đoạn của hành động. Nguyên âm cho biết giai đoạn (a đang diễn ra, i đã xong, o sắp tới), và n đánh dấu thể chủ động.

• Đuôi: -a tính từ (la dormanta infano “đứa trẻ đang ngủ”), -e trạng từ (Legante, mi lernas. “Vừa đọc, tôi vừa học.”), -o người (lernanto “học sinh”, Esperanto “người hy vọng”).
• Thì ghép: esti cộng một phân từ: Mi estis manĝanta “Tôi đang ăn (lúc đó)”, Mi estas manĝinta “Tôi đã ăn xong”, La pordo estas fermita “Cánh cửa đang đóng”.

Xem thêm: phân từ.

#Từ tương liên: 45 từ trong bảng

Năm phần đầu kết hợp với chín đuôi cho ra 45 từ. Hãy đọc mỗi từ như phần đầu cộng đuôi: neni- + -am = neniam “không bao giờ”.

• -j và -n: các từ đuôi -u và -a nhận cả hai (kiujn, tian), các từ đuôi -o nhận -n (kion), các từ đuôi -e chỉ nhận -n để chỉ hướng (kien), còn lại không bao giờ đổi.
• Các từ ki- còn mở đầu mệnh đề quan hệ và câu hỏi gián tiếp: la viro, kiu venis “người đàn ông đã đến”.
• ĉi thêm nghĩa “này”: tiu ĉi hoặc ĉi tiu, ĉi tie “ở đây”. ajn thêm nghĩa “bất cứ… nào”: kiu ajn “bất cứ ai”. da đi sau số lượng: kiom da mono “bao nhiêu tiền”.

Xem thêm: tất cả 45 từ tương liên.

#Số từ

Có mười ba từ cơ bản, và chúng không nhận -j hay -n (trừ unu mang nghĩa “một số”: unuj … aliaj): nul 0, unu 1, du 2, tri 3, kvar 4, kvin 5, ses 6, sep 7, ok 8, naŭ 9, dek 10, cent 100, mil 1.000. Số viết liền thì nhân, số viết rời thì cộng.

Dấu phân cách thập phân là dấu phẩy: 3,5 đọc là tri komo kvin.

• Dành cho người Việt: mil là “nghìn/ngàn”, miliono là “triệu”, còn miliardo (10⁹) là “tỷ” (tỉ) trong tiếng Việt. Esperanto không dùng loại từ như “con”, “cái” sau số từ: chỉ cần du katoj “hai con mèo”.

Xem thêm: số từ, công cụ chuyển đổi số.

#Giới từ và liên từ

Esperanto có 33 giới từ. Chúng không bao giờ đổi, và danh từ theo sau giữ dạng cơ bản: kun mi “với tôi”.

Liên từ cũng không bao giờ đổi:

Xem thêm: giới từ, liên từ.

#Cấu tạo từ

Một từ là (tiền tố) + gốc từ + (hậu tố) + đuôi: mal·san·ul·ej·o “bệnh viện” (trái nghĩa + khỏe mạnh + người + nơi + danh từ). Trong từ ghép, từ chính đứng cuối: vapor·ŝip·o “tàu hơi nước” là một loại tàu. Mọi phụ tố cũng là gốc từ: ejo “nơi chốn”, ilo “dụng cụ”.

#Tiền tố chính thức

PMEG đếm mười tiền tố chính thức; một số danh sách thêm fi-.

#Hậu tố chính thức

Cùng với sáu hậu tố phân từ, tổng số phụ tố chính thức là 47. Những cái khác, như kilo-, tele- và -i- trong Francio, không chính thức.

Xem thêm: cấu tạo từ, tiền tố, hậu tố.

#Câu hỏi và phủ định

• Câu trả lời là jes “có, vâng” và ne “không”. Động từ không bao giờ đổi chỗ, và không có “do”.
• Mỗi mệnh đề một từ phủ định: Mi vidis nenion. “Tôi không thấy gì.” Hai từ phủ định triệt tiêu nhau: Mi ne vidis nenion nghĩa là “tôi đã thấy một thứ gì đó”.
• Dành cho người Việt: ĉu đặt ở đầu câu, gần tương ứng với khung “có … không?” trong tiếng Việt: Ĉu vi venos? “Bạn có đến không?”.

Xem thêm: câu hỏi và phủ định.

#Trật tự từ

Trật tự mặc định là chủ ngữ, động từ, tân ngữ. Vì tân ngữ mang -n, trật tự có thể đổi: La hundo mordis la katon và La katon mordis la hundo đều nghĩa là “Con chó đã cắn con mèo”.

• Dành cho người Việt: trong tiếng Việt tính từ đứng sau danh từ (nhà đẹp); trong Esperanto thường đứng trước (bela domo), dù cả hai trật tự đều đúng.

Xem thêm: trật tự từ.

#16 quy tắc, mỗi quy tắc một câu

16 quy tắc của Fundamento (1905) là phần cốt lõi chính thức của ngữ pháp.

1. Mạo từ. Chỉ có la xác định; không có mạo từ bất định.
2. Danh từ. Kết thúc bằng -o, nhận -j cho số nhiều và -n cho tân ngữ; giới từ thay thế các cách khác.
3. Tính từ. Kết thúc bằng -a, hòa hợp với danh từ và so sánh bằng pli, plej, ol.
4. Số từ. Các số cơ bản không bao giờ đổi; số còn lại được ghép, cùng với -a, -obl-, -on-, -op- và po.
5. Đại từ. Mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni; -a tạo sở hữu, -n tạo tân ngữ.
6. Động từ. Không đổi theo ngôi hay số: -as, -is, -os, -us, -u, -i, sáu phân từ, bị động với esti.
7. Trạng từ. Kết thúc bằng -e và so sánh như tính từ.
8. Giới từ. Đi với dạng cơ bản của danh từ.
9. Cách đọc. Mỗi từ được đọc như cách viết.
10. Trọng âm. Rơi vào âm tiết thứ hai kể từ cuối.
11. Từ ghép. Ghép các gốc từ; từ chính đứng cuối.
12. Phủ định. Một từ phủ định cho mỗi mệnh đề là đủ.
13. Phương hướng. -n chỉ chuyển động về một nơi: kie – kien.
14. Je. Khi không giới từ nào phù hợp, dùng je, vốn không có nghĩa riêng.
15. Từ ngoại lai. Từ quốc tế giữ một dạng theo chính tả Esperanto, và các từ liên quan được tạo bằng đuôi Esperanto.
16. Dấu nháy đơn. -o cuối và -a của la có thể bị lược: de l' mondo.

Xem thêm: giải thích 16 quy tắc.

#Câu hỏi thường gặp

#Làm thế nào để in bảng tóm tắt này hoặc lưu thành PDF?

Nhấn Ctrl+P (Windows, Linux) hoặc Cmd+P (Mac), rồi chọn máy in hoặc “Lưu dưới dạng PDF”. Menu và chân trang được ẩn trong bản in.

#Esperanto có bao nhiêu đuôi từ, từ tương liên và phụ tố?

Có 11 đuôi ngữ pháp, 45 từ tương liên, 33 giới từ, 10 tiền tố chính thức, 31 hậu tố chính thức và 6 hậu tố phân từ.

#Ngữ pháp Esperanto có thật sự đều đặn không?

Có. Không có động từ bất quy tắc (kể cả esti cũng theo bảng), không có số nhiều bất quy tắc, không có giống ngữ pháp, và chỉ có hai cách: dạng cơ bản và đối cách.

#Bảng tóm tắt này bỏ qua điều gì?

Thán từ, phụ tố không chính thức, ngày tháng, giờ giấc và những điểm tinh tế của thì ghép. Xem thán từ, tiền tố, hậu tố và số từ.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto – grammar in English (the 16 rules) – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: explanations and statistics – Akademio de Esperanto (11 endings)
• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Personaj pronomoj, Participoj, Nombroj, N-finaĵo, Vortordo, Neado
• PMEG: Prefixes, Suffixes, Rolvortetoj (prepositions)
• Esperanto grammar – Wikipedia