Ngữ pháp
Câu hỏi và phủ định trong tiếng Esperanto: ĉu, từ ki-, ne
Không trợ động từ, không đổi trật tự từ: đặt ĉu lên trước là câu thành câu hỏi.
Tiếng Esperanto biến câu trần thuật thành câu hỏi có/không bằng cách đặt ĉu ở đầu câu: Vi parolas Esperanton → Ĉu vi parolas Esperanton? – “Bạn có nói tiếng Esperanto không?”. Các câu hỏi khác bắt đầu bằng từ ki- như kio “cái gì” hay kie “ở đâu”. Để phủ định, đặt ne trước từ muốn phủ định, hoặc dùng từ neni-. Mỗi mệnh đề một phủ định là đủ (quy tắc 12 trong 16 quy tắc).
Câu hỏi có/không với ĉu
Ĉu thường đứng ở đầu câu hỏi (PMEG). Phần còn lại của câu không đổi: không có trợ động từ, và động từ không di chuyển. Ĉu tương ứng với khung “có … không?” hay “phải … không?” trong tiếng Việt, nhưng chỉ cần một từ ở đầu câu.
- Ĉu vi komprenas min? – “Bạn có hiểu tôi không?”
- Ĉu vi estas kanadano? – “Bạn có phải người Canada không?”
- Ĉu vi volas kafon aŭ teon? – “Bạn muốn cà phê hay trà?”
Ĉu cũng có thể đứng cuối, sau dấu phẩy: Vi estas usonano, ĉu? Để xin xác nhận, thêm ĉu ne?: Vi restos hejme, ĉu ne? – “Bạn sẽ ở nhà, đúng không?” (PMEG).
Trong câu hỏi gián tiếp ĉu nghĩa là “liệu”: Mi ne scias, ĉu li venos – “Tôi không biết liệu anh ấy có đến không”.
Câu hỏi với từ ki-
Các câu hỏi về chi tiết bắt đầu bằng một từ ki- trong bảng từ tương liên.
| Từ | Ý nghĩa | Ví dụ | Dịch nghĩa |
|---|---|---|---|
| kio | cái gì | Kio estas tio? | “Đó là cái gì?” |
| kiu | ai, cái nào | Kiu vi estas? | “Bạn là ai?” |
| kia | loại nào, như thế nào | Kia estas la vetero? | “Thời tiết thế nào?” |
| kie | ở đâu | Kie vi loĝas? | “Bạn sống ở đâu?” |
| kien | đi đâu, đến đâu | Kien vi iras? | “Bạn đi đâu?” |
| kiam | khi nào | Kiam vi venos? | “Khi nào bạn đến?” |
| kial | tại sao | Kial vi ridas? | “Tại sao bạn cười?” |
| kiel | như thế nào | Kiel vi fartas? | “Bạn khỏe không?” |
| kiom | bao nhiêu | Kiom ĝi kostas? | “Cái này giá bao nhiêu?” |
| kies | của ai | Kies libro estas tio? | “Đó là sách của ai?” |
| kioma | thứ mấy (trong một dãy) | Kioma horo estas? | “Mấy giờ rồi?” (xem số từ) |
Khi từ hỏi là tân ngữ, nó nhận đối cách -n: Kion vi volas? – “Bạn muốn gì?”; Kiun vi vidis? – “Bạn đã thấy ai?”
Từ ki- thường đứng đầu, nhưng các thứ tự khác được phép để nhấn mạnh (Wikipedia; xem trật tự từ). Chính những từ này cũng mở đầu mệnh đề quan hệ: la viro, kiu venis – “người đàn ông đã đến”.
Câu hỏi cũng có thể được đặt chỉ bằng ngữ điệu, không cần ĉu (PMEG). Trong văn viết, ĉu làm câu hỏi rõ ràng.
Phủ định với ne
Ne đứng ngay trước từ mà nó phủ định (PMEG). Đứng trước động từ, nó phủ định cả câu:
- Mi ne dormas. – “Tôi không ngủ.”
- Ne mi faris tion. – “Không phải tôi làm việc đó.”
- Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. – “Chúng tôi lập hợp đồng không phải bằng văn bản mà bằng lời.”
Nek … nek nghĩa là “không … cũng không”: Mi volas nek kafon, nek teon – “Tôi không muốn cà phê cũng không muốn trà”. Sau một phủ định, nek thêm ý “và cũng không”: Mi ne renkontis lin, nek lian fraton – “Tôi không gặp anh ấy, cũng không gặp anh trai anh ấy”.
Từ neni-
Hàng neni- của bảng từ tương liên cho các từ tự mang nghĩa phủ định, dù đứng ở đâu.
| Từ | Ý nghĩa | Ví dụ | Dịch nghĩa |
|---|---|---|---|
| neniu | không ai; không (người nào) | Neniu venis. | “Không ai đến.” |
| nenio | không gì cả | Mi vidis nenion. | “Tôi chẳng thấy gì.” |
| nenie | không ở đâu | Ĝi estas nenie. | “Nó không ở đâu cả.” |
| neniam | không bao giờ | Mi neniam fumis. | “Tôi chưa bao giờ hút thuốc.” |
| neniel | không bằng cách nào | Mi neniel povas helpi. | “Tôi không có cách nào giúp được.” |
| nenial | không vì lý do nào | Li nenial koleris. | “Anh ấy giận vô cớ.” |
| nenia | không loại nào | Mi havas nenian ideon. | “Tôi hoàn toàn không có ý tưởng gì.” |
| nenies | không của ai | Ĝi estas nenies. | “Nó không thuộc về ai.” |
| neniom | không chút nào | Restas neniom. | “Không còn chút nào.” |
Không có phủ định kép
Quy tắc 12 của Fundamento: “Nếu trong một mệnh đề đã có một phủ định thì không được dùng phủ định thứ hai.” Vì vậy Mi vidis neniun nghĩa là “Tôi không thấy ai”, không có ne trước động từ.
Hai phủ định triệt tiêu nhau. Mi ne amas neniun nghĩa là “Không đúng là tôi không yêu ai” – tức là tôi có yêu một người nào đó (PMEG). Điều này làm vấp những người nói tiếng Tây Ban Nha, Ba Lan, Nga và các ngôn ngữ khác, nơi phủ định kép là bình thường.
Lặp lại cùng một từ phủ định chỉ thêm sự nhấn mạnh: Neniam, neniam, neniam li revenos – “Anh ấy sẽ không bao giờ, không bao giờ, không bao giờ quay lại” (PMEG).
Trả lời bằng jes và ne
Jes nghĩa là “vâng, có” và ne nghĩa là “không”. Chúng cũng tạo nên câu trả lời ngắn: Ĉu vi komprenas? – Jes, mi komprenas. / Ne, mi ne komprenas.
Câu hỏi phủ định khá rắc rối. Với Ĉu vi ne volas kafon? – “Bạn không muốn cà phê à?”, PMEG mô tả hai hệ thống đang được dùng:
| Trả lời | Hệ thống “phương Tây” | Hệ thống “phương Đông” |
|---|---|---|
| Jes! | “Có, tôi có muốn cà phê.” | “Đúng, tôi không muốn.” |
| Ne! | “Không, tôi không muốn.” | “Không, tôi có muốn cà phê.” |
Cả hai đều thấy trong thực tế. Cách trả lời an toàn nhất là một câu đầy đủ: Jes, mi volas hoặc Ne, mi ne volas. Nhiều cụm từ hằng ngày hơn có ở câu giao tiếp cơ bản.
Ví dụ trong câu
- Ĉu vi jam manĝis? – “Bạn đã ăn chưa?”
- Ĉu ni iru al la kinejo aŭ restu hejme? – “Chúng ta đi xem phim hay ở nhà?”
- Kun kiu vi parolis? – “Bạn đã nói chuyện với ai?”
- Pri kio vi pensas? – “Bạn đang nghĩ về điều gì?”
- Kiom da gefratoj vi havas? – “Bạn có bao nhiêu anh chị em?”
- Kial vi ne venis hieraŭ? – “Hôm qua sao bạn không đến?”
- Mi neniam estis en Japanio. – “Tôi chưa bao giờ đến Nhật Bản.”
- Neniu el ni scias la respondon. – “Không ai trong chúng tôi biết câu trả lời.”
- Mi tute ne scias, kie li estas. – “Tôi hoàn toàn không biết anh ấy ở đâu.”
Câu hỏi thường gặp
Nói “có” và “không” trong tiếng Esperanto thế nào?
“Có/vâng” là jes và “không” là ne. Ne cũng nghĩa là “không” khi phủ định: Ne, mi ne scias – “Không, tôi không biết”.
Trật tự từ trong câu hỏi tiếng Esperanto có đổi không?
Không. Đặt ĉu trước câu trần thuật để hỏi có/không, hoặc bắt đầu bằng một từ ki-. Không có trợ động từ như “do” trong tiếng Anh.
Tiếng Esperanto có cho phép phủ định kép không?
Không. Mỗi mệnh đề một phủ định là đủ, và hai phủ định triệt tiêu nhau: Mi ne vidis neniun nghĩa là “Tôi có thấy một ai đó”.
Trả lời câu hỏi phủ định trong tiếng Esperanto thế nào?
Người nói dùng hai hệ thống khác nhau cho jes và ne, nên một câu đầy đủ là rõ nhất: Jes, mi volas – “Có, tôi có muốn”.
Ĉu và kiu khác nhau thế nào?
Ĉu hỏi một điều có đúng không và chờ câu trả lời jes hoặc ne. Kiu nghĩa là “ai” hoặc “cái nào”: Kiu venis? – “Ai đã đến?”.
Nguồn
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.