Esperanto dựa trên ngôn ngữ nào? Nguồn gốc từ vựng

Esperanto không dựa trên một ngôn ngữ duy nhất. Các gốc từ của nó đến chủ yếu từ tiếng Latinh và các ngôn ngữ Rôman (Pháp, Ý, Tây Ban Nha), khoảng một phần tư từ các ngôn ngữ German (Đức, Anh, Yiddish), và vài phần trăm từ các ngôn ngữ Slav, Hy Lạp và ngôn ngữ khác. Trong phân tích của chúng tôi về 1.000 gốc từ Esperanto thường gặp nhất (843 gốc có dữ liệu từ nguyên dùng được; 7 tháng 10 năm 2026), 69% là Rôman, 24% German, 4% Slav, 1% Hy Lạp và 2% từ các ngôn ngữ khác. Ngữ pháp cũng không sao chép từ một ngôn ngữ nào. Đó là một hệ thống nhỏ, đều đặn gồm các bộ phận không đổi, về cấu trúc gần với các ngôn ngữ chắp dính hơn là các ngôn ngữ Rôman vốn cung cấp phần lớn gốc từ.

#Phân tích của chúng tôi về từ nguyên trên Wiktionary

Chúng tôi đối chiếu các gốc từ của từ điển Reta Vortaro (ReVo) với Wiktionary tiếng Anh, nơi ghi lại cho nhiều từ Esperanto các ngôn ngữ mà chúng được vay mượn. Trong 12.680 gốc từ (sau khi loại bỏ phụ tố và tên riêng), 4.006 gốc có nguồn ngoại ngữ được nêu tên. Trong 1.000 gốc từ thường gặp nhất, xếp hạng theo 822.296 câu trên Tatoeba, có 843 gốc. Trong 2.654 gốc mà ReVo đánh dấu là thuộc Fundamento (1905), có 1.931 gốc.

Các gốc từ có nguồn ở nhiều họ, như familio “gia đình” (Đức, Pháp, Ý, Anh), được chia đều. “Văn bản thực tế” tính trọng số mỗi gốc theo tần suất xuất hiện trong các câu Tatoeba. Một bảng xếp hạng thứ hai từ Fundamenta Krestomatio (1903) của Zamenhof cho kết quả gần như giống hệt: 71% Rôman, 22–23% German.

#Thuần Rôman, thuần German hay hỗn hợp

Ở 26% trong 1.000 gốc từ hàng đầu, các nguồn trải ra hơn một họ.

Cột “được nêu tên” cộng lại hơn 100%.

#Những ngôn ngữ được nêu tên nhiều nhất

1.000 gốc thường gặp nhấtMọi gốc có dữ liệu

Latinh45%40%

Pháp42%33%

Ý28%19%

Anh25%23%

Đức21%20%

Nga6%9%

Ba Lan6%8%

Tây Ban Nha4%3%

Hiển thị dữ liệu

Ngôn ngữ	1.000 gốc thường gặp nhất	Mọi gốc có dữ liệu
Latinh	45%	40%
Pháp	42%	33%
Ý	28%	19%
Anh	25%	23%
Đức	21%	20%
Nga	6%	9%
Ba Lan	6%	8%
Tây Ban Nha	4%	3%

Latinh và Pháp dẫn đầu. Tiếng Tây Ban Nha chỉ được nêu cho 30 trong 843 gốc thông dụng; những gốc trông như tiếng Tây Ban Nha được ghi công cho tiếng Latinh, thứ mà tiếng Tây Ban Nha cùng có.

#Giới hạn của phân tích

• Wiktionary là sản phẩm cộng tác; chỉ khoảng 150 mục từ Esperanto trích dẫn một từ điển từ nguyên (của Vilborg hay Cherpillod).
• Chúng tôi đếm các ngôn ngữ được nêu là nguồn trực tiếp, không đếm tổ tiên xa hơn (hundo được tính là tiếng Đức, không phải German nguyên thủy).
• Chỉ 32% mọi gốc từ, và 84% của 1.000 gốc hàng đầu, có dữ liệu dùng được. Các từ quốc tế như sistemo và regiono thường thiếu từ nguyên, nên tiếng Latinh và Hy Lạp có lẽ bị đếm thiếu.
• Đôi khi tiếng Anh được nêu một mình cho những từ gốc Latinh mà nó chung với tiếng Pháp (protekti, rivero). Tính chúng là Rôman chỉ làm tỷ lệ Rôman trong 1.000 gốc hàng đầu dịch chuyển khoảng một điểm.

#So sánh với các ước tính khác

Con số “80% Rôman” thường gặp khớp với tỷ lệ gốc từ mà nêu tên một nguồn Rôman (80–82% ở đây), chứ không phải tỷ lệ gốc từ thuần Rôman (55–58%). Các con số khác nhau vì các nghiên cứu đếm những thứ khác nhau (gốc từ điển, từ vựng cơ bản, văn bản thực tế), vì những từ vào Esperanto qua tiếng Anh hoặc tiếng Đức ở đây được ghi công cho các ngôn ngữ đó, và vì dữ liệu chưa đầy đủ. Một tóm tắt an toàn là: từ hai phần ba đến chín phần mười là Rôman, tùy cách đếm, phần lớn còn lại là German, và vài phần trăm Slav và Hy Lạp.

#Từ ví dụ theo nguồn

#Những từ nào đến từ tiếng Anh?

Wiktionary nêu tiếng Anh là nguồn duy nhất của 264 gốc từ (6,6% số gốc có dữ liệu), 36 trong số đó nằm trong 1.000 gốc thường gặp nhất. Ví dụ là birdo, suno, ŝipo, boato “thuyền”, teamo “đội” và các từ vay hiện đại như klubo, ĵazo “jazz” và sandviĉo.

#Những từ nào là Slav?

Chỉ 65 gốc từ (1,6%) có nguồn thuần Slav, trong đó có vosto “đuôi” (tiếng Nga xvost), gladi “ủi” (tiếng Nga gladitʹ), barĉo “borscht” (tiếng Ba Lan barszcz) và roboto (tiếng Séc robot). Các ngôn ngữ Slav được nêu tên ở 12% gốc từ, phần lớn là từ quốc tế như fakto vốn cũng có trong tiếng Nga và tiếng Ba Lan. Ảnh hưởng Slav lớn hơn ở ý nghĩa và ngữ pháp: tiền tố ek- và hậu tố -ad- gợi lại thể của động từ Slav.

#Những từ nào chứa ĥ và ĵ?

Khoảng 205 trong 12.680 gốc từ chứa ĥ và 67 chứa ĵ. Trong 44 gốc có ĥ có dữ liệu, 23 gốc nêu tiếng Hy Lạp, như ĥaoso “hỗn loạn”, teĥniko “kỹ thuật” và ĥoro “dàn hợp xướng”; một số ít đến từ tiếng Nga (kolĥozo), Hebrew (ĥasido) hay Ả Rập (ĥalifo). Trong 32 gốc có ĵ có dữ liệu, 21 gốc nêu một ngôn ngữ Rôman, chủ yếu là tiếng Pháp (ĵurnalo “tờ báo”, ĵeti “ném”, ĵaŭdo “thứ Năm”), và một số ít tiếng Anh (ĵazo) hoặc tiếng Nhật (ĵudo).

#Sự pha trộn này có hỗn loạn không?

Không: các nguồn được pha trộn, nhưng hệ thống thì không. Quy tắc 15 của Zamenhof trong 16 quy tắc nói rằng từ quốc tế được lấy nguyên vẹn, với chính tả và đuôi Esperanto. Những trường hợp dung hòa như tondri “sấm rền” (tiếng Anh thunder, tiếng Pháp tonner) rất hiếm.

Sau đó mọi gốc từ đều theo cùng các quy tắc:

• Mỗi chữ cái một âm, nên một từ vay mượn được viết đúng như cách phát âm.
• Đuôi cố định (-o, -a, -e, -i) và không có động từ bất quy tắc.
• Các bộ phận không đổi: san “khỏe mạnh” luôn giữ nguyên san, tạo nên mal·san·ul·ej·o “bệnh viện”. Xem cách tạo từ.

Các nhà ngôn ngữ học mô tả Esperanto là Rôman về từ vựng, chắp dính về hình thái và ở mức độ nào đó là đơn lập (Blanke, 1985). Một nghiên cứu năm 2010 nhận thấy nó “có phần mang tính châu Âu, nhưng kém hơn nhiều so với chính các ngôn ngữ châu Âu” (Parkvall). Các ngôn ngữ kiểu tự nhiên như Interlingua sao chép từ vựng tự nhiên với rất ít phái sinh riêng; xem so sánh Esperanto.

#Người nói tiếng Anh hay tiếng Tây Ban Nha sẽ nhận ra bao nhiêu từ?

Với người nói tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp và Ý, 82% gốc từ thông dụng nêu nguồn Rôman, và nhiều gốc có họ hàng gần: libro, granda (grande), verda (verde), amiko (amigo), vivi (vivir). Một số khác trông lạ, như hundo “con chó” và tago “ngày”, vốn là tiếng Đức.

Với người nói tiếng Anh, cả hai tầng đều có ích: từ German (birdo, suno, vorto “từ”, lando “đất nước”, vintro “mùa đông”) và từ gốc Latinh mà tiếng Anh chung (familio, universitato). Tiếng Anh được nêu trong số các nguồn của 25% gốc từ thông dụng, tiếng Đức 21%.

Chúng tôi không tìm thấy phép đo nào đã công bố về việc người nói một ngôn ngữ nhất định nhận ra bao nhiêu từ vựng Esperanto, nên không đưa phần trăm nào; các bảng cho thấy nguồn gốc, không phải khả năng nhận ra. Hãy thử từ điển, hoặc đọc cách Zamenhof chọn 917 gốc từ của Unua Libro năm 1887.

#Câu hỏi thường gặp

#Esperanto có dựa trên tiếng Tây Ban Nha không?

Không. Tiếng Tây Ban Nha được nêu là nguồn của khoảng 4% trong 1.000 gốc từ thường gặp nhất, so với 45% cho tiếng Latinh, 42% cho tiếng Pháp và 28% cho tiếng Ý. Esperanto có thể nghe giống tiếng Tây Ban Nha hay Ý vì nó có năm nguyên âm thuần, và các gốc Latinh của nó thường có họ hàng trong tiếng Tây Ban Nha.

#Esperanto có phải sự pha trộn các ngôn ngữ không?

Về từ vựng thì phải: các gốc từ đến từ nhiều ngôn ngữ, chủ yếu là châu Âu. Sự pha trộn ấy có tổ chức, vì mỗi gốc được mượn nguyên vẹn, viết theo phiên âm và kết hợp bằng quy tắc đều đặn.

#Ngôn ngữ nào gần Esperanto nhất?

Không có ngôn ngữ nào duy nhất. Về từ vựng, Latinh và Pháp được nêu nhiều nhất, rồi đến Ý, Anh và Đức. Về cấu trúc, Claude Piron lập luận rằng cách cấu tạo từ của nó giống tiếng Trung hơn các ngôn ngữ châu Âu điển hình, với một tầng Slav ở ý nghĩa và ngữ pháp. Chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu nào đã công bố xếp hạng một ngôn ngữ gần nhất.

#Esperanto có lấy châu Âu làm trung tâm không?

Từ vựng của nó phần lớn là vậy: các nguồn Rôman, German, Slav và Hy Lạp chiếm khoảng 98% gốc từ thông dụng có dữ liệu và 95% mọi gốc có dữ liệu. Ngữ pháp thì ít hơn. Xem những lời phê bình Esperanto để biết các lập luận và phản hồi.

#Nguồn

• Wiktionary (bản tiếng Anh, CC BY-SA), các mục từ Esperanto do Wiktextract tại kaikki.org trích xuất, tải về ngày 7 tháng 10 năm 2026; phân tích riêng của chúng tôi trên 135.141 mục từ
• Reta Vortaro (ReVo), bản phát hành ngày 7 tháng 10 năm 2026: danh sách gốc từ và các đánh dấu Fundamento
• Tatoeba các câu tiếng Esperanto (CC BY 2.0 FR) và Zamenhof, Fundamenta Krestomatio (Project Gutenberg): tần suất từ
• Wikipedia, Esperanto etymology: Geraldo Mattos, "La deveno de Esperanto", Fonto, 1987 (84% gốc Latinh, 14% gốc German, 2% gốc Slav hoặc Hy Lạp trong vốn từ cơ bản); vốn từ ban đầu có khoảng hai phần ba gốc Rôman và một phần ba gốc German
• Wikipedia, Esperanto và Esperanto grammar: Krunoslav Puškar, "Common criticism of Esperanto: facts and fallacies", Język. Komunikacja. Informacja 10 (2015), khoảng 80% gốc Rôman; Detlev Blanke, Internationale Plansprachen (1985)
• Mikael Parkvall, "How European is Esperanto? A typological study", Language Problems and Language Planning 34(1), 2010
• Claude Piron, "Esperanto: European or Asiatic language?", 1981
• Đọc thêm: Andras Rajki, Etymological Dictionary of the Esperanto Language (E.D.E.L., Budapest 2006), đọc được trực tuyến (bản sao trên trang Verda Reto): khoảng 3.900 mục từ, mỗi từ Esperanto kèm theo các từ tương ứng trong tiếng Nga, Litva, Ba Lan, Yiddish, Đức, Pháp, Ý, Anh và Latinh; không có phần giải nghĩa
• Đọc thêm: Ebbe Vilborg, Etimologia vortaro de Esperanto, 5 tập (Malmö: Eldona Societo Esperanto, 1989–2001), từ điển từ nguyên in của tiếng Esperanto, viết bằng tiếng Esperanto