Những lời phê bình tiếng Esperanto: lập luận và phản biện

Những lời phê bình thường gặp nhất về Esperanto là: từ vựng mang tính châu Âu, các chữ có dấu (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ) bất tiện, hệ thống giới tính coi giống đực là mặc định, đối cách và sự hòa hợp của tính từ khiến ngôn ngữ khó hơn mức cần thiết, ngôn ngữ này “nhân tạo” và không có văn hóa, và nó đã thất bại trong việc trở thành ngôn ngữ thế giới. Mỗi phản đối đều có phần cơ sở. Những người ủng hộ đáp lại bằng bằng chứng riêng của họ, và ở một số điểm, chính cộng đồng đang thay đổi cách dùng.

Trang này trình bày cả hai phía một cách trung lập. Về quá trình của ngôn ngữ, xem lịch sử Esperanto và có bao nhiêu người nói.

#Từ vựng có quá châu Âu không?

Lời phê bình. Các gốc từ của Esperanto chủ yếu đến từ các ngôn ngữ châu Âu. Các ước tính cho rằng 75–90% vốn từ thuộc các ngôn ngữ Rôman – con số 80% của Pierre Janton, được Krunoslav Puškar trích dẫn năm 2015, là con số thường dùng – phần lớn còn lại từ các ngôn ngữ German, Hy Lạp và Slav. Người nói tiếng Tây Ban Nha hay Ý nhận ra ngay nhiều từ; người nói tiếng Trung, Ả Rập hay Swahili thì không. Ngay cả hệ thống âm và một số điểm ngữ pháp cũng mang ảnh hưởng Slav, phản ánh xuất thân của Zamenhof.

Phản biện. Những người ủng hộ nêu ba điểm:

• Ngữ pháp không điển hình kiểu châu Âu. Esperanto tạo từ bằng cách ghép các bộ phận không biến đổi – san·a “khỏe mạnh”, mal·san·a “ốm”, mal·san·ul·ej·o “bệnh viện” – khá giống các từ ghép của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, Swahili hay tiếng Trung. Không có động từ bất quy tắc và không có giống ngữ pháp cho đồ vật. Xem cấu tạo từ.
• Học vẫn dễ hơn với mọi người. Ngay cả khi gốc từ không quen, một bộ gốc từ nhỏ cộng với phụ tố đều đặn có nghĩa là phải ghi nhớ ít hơn nhiều so với một ngôn ngữ quốc gia.
• Dữ liệu không cho thấy lợi thế châu Âu trong việc tiếp nhận. Nhà thống kê Svend Vendelbo Nielsen không tìm thấy mối tương quan đáng kể nào giữa mức độ giống nhau của ngôn ngữ một nước với Esperanto và số người nói Esperanto ở nước đó. Mức độ phổ biến tương quan nhiều hơn với sự giàu có và khả năng truy cập internet. Các cộng đồng đáng kể cũng tồn tại ngoài châu Âu, chẳng hạn ở Brasil và Đông Á.

#Các chữ có dấu có phải là vấn đề không?

Lời phê bình. Esperanto dùng sáu chữ có dấu phụ: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Chúng hiếm gặp trong các bảng chữ cái khác, không có trên bàn phím tiêu chuẩn và trước đây cũng thiếu trong nhiều phông chữ và máy đánh chữ. Đề xuất cải cách năm 1894 sẽ loại bỏ chúng, và ngôn ngữ đối thủ Ido (1907) đã bỏ chúng.

Phản biện. Mỗi chữ có một âm duy nhất, nên chính tả vẫn hoàn toàn theo âm. Zamenhof đưa ra cách thay thế dự phòng, “hệ thống chữ h” (ch, gh, hh, jh, sh, u), và cộng đồng bổ sung “hệ thống x” (cx, gx, hx, jx, sx, ux) cho máy tính. Điện thoại và bàn phím hiện đại hỗ trợ trực tiếp các chữ này.

#Esperanto có phân biệt giới không?

Lời phê bình. Nhiều danh từ chỉ người mặc định là giống đực hoặc không đánh dấu, còn giống cái được tạo ra bằng hậu tố -in-: patro “cha” → patrino “mẹ”, sinjoro “ông” → sinjorino “bà”. Giới phê bình cho rằng điều này phản ánh xã hội châu Âu thế kỷ 19. Esperanto cũng không có đại từ chung cho “anh ấy hoặc cô ấy” mà ai cũng chấp nhận.

Phản biện và thay đổi. Tiền tố ge- bao hàm cả hai giới (gepatroj “cha mẹ”). Nhiều người nói nay coi các từ chỉ vai trò như instruisto “giáo viên” là trung tính về giới. Một đại từ trung tính về giới, ri, được ghi nhận lần đầu năm 1976, đã lan rộng từ khoảng năm 2010, và một nghiên cứu năm 2020 của Marcos Cramer cho thấy việc dùng nó tăng lên, nhất là ở người nói trẻ. Viện Hàn lâm Esperanto chưa tán thành ri; năm 2020, dịch vụ tư vấn của Viện cho biết cộng đồng chưa thống nhất về một dạng nào.

#Đối cách và sự hòa hợp của tính từ có thừa không?

Lời phê bình. Esperanto đánh dấu tân ngữ trực tiếp bằng -n (Mi vidas la hundon “Tôi thấy con chó”) và bắt tính từ hòa hợp về số và cách (belajn florojn “những bông hoa đẹp”, ở vị trí tân ngữ). Với người học có ngôn ngữ không có cách – tiếng Anh, Pháp, Trung – đây là phần khó nhất của ngữ pháp. Cải cách năm 1894 và Ido đều đã cố giảm bớt nó. Với người Việt, vốn quen một ngôn ngữ đơn lập, không biến đổi từ, các đuôi -j và -n càng có thể thấy lạ lẫm.

Phản biện. Đối cách cho phép trật tự từ tự do (La hundon vidas mi vẫn có nghĩa là “Tôi thấy con chó”), và nó phân biệt hướng (en la domo “trong nhà” so với en la domon “vào trong nhà”). Nó hoàn toàn đều đặn. Nghiên cứu về trẻ em bản ngữ cho kết quả không đồng nhất: một số dùng nhất quán, số khác bỏ đi dưới ảnh hưởng của ngôn ngữ kia. Xem đối cách và người bản ngữ.

#Esperanto có “nhân tạo” và không có văn hóa không?

Lời phê bình. Là một ngôn ngữ được thiết kế, Esperanto bị cho là không có lịch sử, không có người bản ngữ và không có văn học. Chẳng hạn nhà ngôn ngữ học người Đức Jürgen Trabant lập luận năm 2011 rằng, không như tiếng Latin, nó thiếu một nền văn học lớn. Nhà ngôn ngữ học Ken Miner cho rằng nếu không có người bản ngữ làm thẩm quyền thì không thể có một ngành ngôn ngữ học thực sự về Esperanto.

Phản biện. Esperanto nay đã có hơn 135 năm sử dụng liên tục, khoảng 1.000–2.000 người bản ngữ, tiểu thuyết và thơ nguyên bản, bản dịch các tác phẩm kinh điển thế giới, âm nhạc và phim. Ba Lan đưa nó vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể năm 2014, và Áo đưa văn hóa Esperanto vào danh mục của mình năm 2026. Xem văn học và âm nhạc và phim.

#Esperanto có thất bại không?

Lời phê bình. Zamenhof hy vọng Esperanto sẽ trở thành ngôn ngữ thứ hai của mọi người. Sau gần 140 năm, có lẽ 60.000 đến 2 triệu người nói nó, không quốc gia nào dùng nó chính thức, và tiếng Anh đã trở thành ngôn ngữ thế giới trên thực tế. Pháp đã chặn nó tại Hội Quốc Liên vào đầu những năm 1920, và các nghị quyết ủng hộ của UNESCO năm 1954 và 1985 không dẫn đến việc áp dụng.

Phản biện. Những người ủng hộ phân biệt mục tiêu “chiến thắng cuối cùng” (fina venko) với giá trị hiện tại của ngôn ngữ. Kể từ Tuyên ngôn Rauma (1980), nhiều người nói coi Esperanto đáng dùng ngay từ bây giờ, như một cộng đồng văn hóa, chứ không chỉ là một ngôn ngữ thế giới trong tương lai. Họ cũng lập luận rằng các biến cố chính trị – chiến tranh, đàn áp, sức mạnh kinh tế của thế giới nói tiếng Anh – chứ không phải khiếm khuyết của ngôn ngữ, giải thích cho sự lan rộng hạn chế của nó.

#Những người ủng hộ đưa ra lập luận nào?

Ngoài việc đáp lại giới phê bình, những người ủng hộ chỉ ra ba loại bằng chứng. Mỗi loại đều có giới hạn.

#Câu hỏi thường gặp

#Esperanto có thiên về châu Âu không?

Về từ vựng thì phần lớn là có – ước tính 75–90% thuộc các ngôn ngữ Rôman, phần lớn còn lại là German, Hy Lạp và Slav. Ngữ pháp của nó, xây từ các bộ phận không biến đổi, gần với các ngôn ngữ chắp dính như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hay Swahili, và các nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa ngôn ngữ của một nước và mức độ phổ biến của Esperanto ở đó.

#Vì sao Esperanto không trở thành ngôn ngữ thế giới?

Chủ yếu vì lý do chính trị: không chính phủ nào áp dụng nó, Pháp chặn nó tại Hội Quốc Liên, các chế độ Đức Quốc xã và Xô viết đàn áp nó, và sau năm 1945 tiếng Anh lan rộng theo sức mạnh kinh tế và văn hóa của Mỹ.

#Esperanto có phải là ngôn ngữ phân biệt giới không?

Nhiều danh từ chỉ người mặc định là giống đực, với dạng giống cái được tạo bằng -in-. Cách dùng đang thay đổi: nhiều người nói coi những từ như instruisto là trung tính, và đại từ trung tính về giới ri ngày càng được dùng, dù chưa được chính thức tán thành.

#Vì sao Esperanto có những chữ như ĉ và ŝ?

Để mỗi âm có đúng một chữ, giữ cho chính tả theo âm. Khi không gõ được các chữ này, người nói dùng hệ thống x (cx, sx) hoặc hệ thống chữ h của Zamenhof (ch, sh).

#Esperanto có thật sự dễ học hơn không?

Với hầu hết người học thì có: chính tả theo âm, không có động từ bất quy tắc và cấu tạo từ đều đặn. Dễ hơn bao nhiêu còn tùy ngôn ngữ mẹ đẻ của bạn; người nói các ngôn ngữ châu Âu được lợi nhiều nhất nhờ vốn từ quen thuộc.

#Nguồn

• Krunoslav Puškar, "Common criticism of Esperanto: facts and fallacies", Język. Komunikacja. Informacja 10 (2015)
• Svend Vendelbo Nielsen, "Explaining the density of Esperanto speakers with language and politics", 2017
• Wikipedia, Esperanto và Wikipedia (de), Esperanto – Kritik
• Wikipedia, Gender reform in Esperanto và Ri (pronoun); Marcos Cramer, nghiên cứu về đại từ phi giới tính, 2020
• Wikipedia, 1894 Esperanto reform project và Substitutions of the Esperanto alphabet
• Karen Roehr-Brackin và Angela Tellier, "Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England", Language Problems and Language Planning 42(1), 2018
• Karen Roehr, The Springboard to Languages evaluation project: a summary report, University of Essex, 2012 (tóm tắt đánh giá của Barton và Bragg, University of Manchester); Wikipedia, Paderborn method
• Wikipedia (fr), Rapport Grin và Vikipedio, Raporto Grin
• Ken Miner, "The impossibility of an Esperanto linguistics", InKoj 2(1), 2011