Ngữ pháp Esperanto: tổng quan, đuôi từ và quy tắc

Ngữ pháp Esperanto dựa trên một ý tưởng: gốc từ không bao giờ thay đổi, và một tập nhỏ các đuôi từ luôn mang cùng một nghĩa. Từ kết thúc bằng -o là danh từ, -a là tính từ, -as là động từ ở thì hiện tại. Không có động từ bất quy tắc, không có số nhiều bất quy tắc và không có giống ngữ pháp.

16 quy tắc mà L. L. Zamenhof công bố năm 1887 phác họa hệ thống này; phần cốt lõi dưới đây bao quát hầu hết các câu bạn sẽ gặp.

#Toàn bộ ngữ pháp trên một tấm thẻ

Từ điển chính thức của Viện Hàn lâm Esperanto (Akademio de Esperanto) đếm được đúng 11 đuôi ngữ pháp:

Các đuôi xếp chồng theo thứ tự cố định: từ loại, rồi -j, rồi -n: grandajn domojn – “những ngôi nhà lớn” (làm tân ngữ). Tính từ lặp lại -j và -n của danh từ, như trình bày ở trang danh từ và tính từ.

Động từ không bao giờ nhận -j hay -n, và không biến đổi theo ngôi: mi lernas, vi lernas, ili lernas – “tôi học, bạn học, họ học”.

#Các đuôi từ trong câu

Mỗi đuôi từ hoạt động trong một câu ngắn đời thường:

• -o: La domo estas nova. – “Ngôi nhà mới.”
• -a: Ni loĝas en nova domo. – “Chúng tôi sống trong một ngôi nhà mới.”
• -e: Ŝi parolas malrapide kaj klare. – “Cô ấy nói chậm và rõ ràng.”
• -i: Mi volas lerni Esperanton. – “Tôi muốn học Esperanto.”
• -as: Nun mi lernas la vortojn. – “Bây giờ tôi đang học các từ.”
• -is: Hieraŭ ni lernis dum unu horo. – “Hôm qua chúng tôi đã học một tiếng.”
• -os: Morgaŭ mi skribos al vi. – “Ngày mai tôi sẽ viết thư cho bạn.”
• -us: Se mi havus tempon, mi vojaĝus. – “Nếu có thời gian, tôi sẽ đi du lịch.”
• -u: Venu kun ni! – “Hãy đến với chúng tôi!”
• -j: Miaj amikoj estas en la parko. – “Các bạn của tôi đang ở trong công viên.”
• -n: Mi vidas grandan ŝipon. – “Tôi thấy một con tàu lớn.”
• Tất cả cùng nhau: Miaj novaj amikoj rapide lernis la gravajn vortojn. – “Những người bạn mới của tôi đã học nhanh các từ quan trọng.”

#Những viên gạch nền tảng khác

• Một mạo từ duy nhất. La là mạo từ xác định (như “the” trong tiếng Anh) dùng cho mọi giống và số, còn mạo từ bất định (như “a, an”) thì không có. Xem mạo từ.
• Trật tự từ tự do. Vì -n đánh dấu tân ngữ, cả La hundo vidas la katon lẫn La katon vidas la hundo đều nghĩa là “Con chó thấy con mèo”. Xem đối cách.
• Cấu tạo từ. Tiền tố và hậu tố biến một gốc từ thành nhiều từ: sana – “khỏe mạnh”, malsana – “ốm”, malsanulo – “bệnh nhân”, malsanulejo – “bệnh viện”. Xem cấu tạo từ.
• 45 từ tương liên. Một bảng 5 × 9 gồm các từ hỏi và từ đáp: kiu – “ai, cái nào”, tiu – “người ấy, cái ấy”, ĉiu – “mọi người”. Xem từ tương liên.

Một gốc từ, hàng chục từReta Vortaro liệt kê 23 từ chỉ riêng từ gốc san-. Hãy xem tiền tố, hậu tố và từ ghép biến một gốc từ thành cả một họ từ như thế nào.Khám phá các họ từ →

#Câu hỏi thường gặp

#Ngữ pháp Esperanto có ngoại lệ không?

Phần biến tố không có ngoại lệ nào: mọi danh từ tạo số nhiều bằng -j, và mọi động từ dùng cùng sáu đuôi, kể cả esti – “thì, là”. Điều bạn vẫn phải học từng từ một là từ vựng, chẳng hạn một động từ có đi với tân ngữ hay không.

#Esperanto có giống ngữ pháp không?

Không. Danh từ và tính từ không thay đổi theo giống. Dạng giống cái được tạo bằng hậu tố -in-: patro – “cha”, patrino – “mẹ”.

#Ngữ pháp Esperanto chính thức nằm ở đâu?

Trong Fundamento de Esperanto (1905), nơi trình bày 16 quy tắc bằng năm ngôn ngữ. Bản mô tả hiện đại đầy đủ nhất là PMEG của Bertilo Wennergren, có miễn phí trên mạng.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto: ngữ pháp, bản tiếng Anh – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: giải thích và thống kê – 11 đuôi
• PMEG – Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Bertilo Wennergren, phiên bản 15.5 (2024)
• Esperanto grammar – Wikipedia tiếng Anh