Đại từ tiếng Esperanto: mi, vi, li, ŝi, si và các từ khác

Các đại từ nhân xưng của tiếng Esperanto là mi – “tôi”, vi – “bạn”, li – “anh ấy”, ŝi – “cô ấy”, ĝi – “nó”, ni – “chúng ta, chúng tôi”, ili – “họ”, oni – “người ta” và đại từ phản thân si. Thêm -n cho tân ngữ (min – “tôi” làm tân ngữ) và -a cho sở hữu (mia – “của tôi”). Không có dạng nào khác phải học.

Chín đại từ này được nêu ở quy tắc 5 trong 16 quy tắc. Từ thứ mười, ci, chỉ có trong từ điển của Fundamento và gần như không bao giờ được dùng.

#Tất cả đại từ nhân xưng

mi + -n = min

Đại từ	Tiếng Việt	Tân ngữ (-n)	Sở hữu (-a)
mi	tôi	min – tôi (tân ngữ)	mia – của tôi
vi	bạn (một hay nhiều người)	vin – bạn (tân ngữ)	via – của bạn
li	anh ấy	lin – anh ấy (tân ngữ)	lia – của anh ấy
ŝi	cô ấy	ŝin – cô ấy (tân ngữ)	ŝia – của cô ấy
ĝi	nó	ĝin – nó (tân ngữ)	ĝia – của nó
ni	chúng ta, chúng tôi	nin – chúng ta (tân ngữ)	nia – của chúng ta
ili	họ	ilin – họ (tân ngữ)	ilia – của họ
oni	người ta	onin – người ta (hiếm)	onia – của người ta (hiếm)
si	(phản thân)	sin – chính mình (anh ấy, cô ấy, nó, họ)	sia – của chính mình (anh ấy, cô ấy, nó, họ)

• vi vừa là số ít vừa là số nhiều, vừa trang trọng vừa thân mật. Một từ bao trùm “bạn”, “các bạn” và cách xưng hô lịch sự. Tiếng Việt chọn từ xưng hô theo tuổi tác và quan hệ (anh, chị, em, ông, bà…), còn vi thì trung hòa với mọi người.
• ni bao gồm cả “chúng ta” (có người nghe) lẫn “chúng tôi” (không có người nghe); tiếng Esperanto không phân biệt hai nghĩa này.
• ĝi dùng cho đồ vật, động vật và em bé còn rất nhỏ.
• ili dùng cho mọi nhóm người hay vật, không phân biệt giới.
• oni nghĩa là người nói chung: Oni diras, ke… – “Người ta nói rằng…”. Nó thường tương ứng với câu bị động: Oni parolas Esperanton tie. – “Ở đó người ta nói tiếng Esperanto.” Onin và onia tuy đều đặn nhưng hiếm khi cần.

Dạng tân ngữ theo các quy tắc về đối cách: Ŝi amas lin. – “Cô ấy yêu anh ấy.” Ĉu vi vidis min? – “Bạn có thấy tôi không?”

Tiếng Việt không đổi dạng đại từ khi làm tân ngữ (“tôi” là “tôi” ở mọi chỗ), nhưng trong tiếng Esperanto đuôi -n là bắt buộc.

#Sở hữu hòa hợp như tính từ

Từ sở hữu là tính từ, nên nhận -j và -n từ danh từ của chúng:

Từ sở hữu đã làm danh từ xác định, nên không bao giờ kết hợp với la trước danh từ: mia libro, không phải la mia libro. Đứng một mình, la mia nghĩa là “của tôi”: Tiu ĉambro estas la mia. – “Căn phòng đó là của tôi.” Xem mạo từ.

#Si, sin, sia: đại từ phản thân

Si quay lại chỉ chủ ngữ của chính mệnh đề, và chỉ khi chủ ngữ đó là ngôi thứ ba: li, ŝi, ĝi, ili, oni hoặc một danh từ.

Hai quy tắc giúp tránh phần lớn lỗi:

1. Chỉ ngôi thứ ba. Với mi, vi, ni hãy dùng dạng riêng của chúng: Mi lavas min. – “Tôi tự tắm rửa.” Ni amas nian urbon. – “Chúng tôi yêu thành phố của mình.”
2. Không bao giờ nằm trong chủ ngữ. Anna kaj ŝia fratino venis. – “Anna và chị/em gái của cô ấy đã đến.” Sia ở đây là sai, vì cả cụm chính là chủ ngữ. Với kun thì đúng: Anna kun sia fratino venis.

#Ci: “ngươi” thời xưa

Từ điển của Fundamento có ci, một “bạn” số ít thân mật, nhưng 16 quy tắc không nhắc đến nó. PMEG nêu rằng ci chưa bao giờ thật sự được dùng trong thực tế và nhiều người nói sẽ không hiểu. Tiếng Esperanto bình thường luôn dùng vi.

#Ri và các đại từ phi giới tính

Tiếng Esperanto không có đại từ chính thức cho một người chưa rõ hoặc không xác định giới. Theo truyền thống người ta dùng li, điều ngày càng bị chỉ trích là phân biệt giới. Zamenhof cũng cho phép ĝi với người chưa rõ giới, nhưng PMEG cảnh báo rằng dùng cho người lớn nghe có thể như coi họ là đồ vật.

Đại từ không chính thức ri (rin, ria) nghĩa là “anh ấy hoặc cô ấy” cho một người, bất kể giới. PMEG đánh dấu nó là không chính thức và ghi nhận nó đã lan khá rộng, nhất là trong giới trẻ. Theo Wikipedia tiếng Anh, đây là đề xuất phi giới tính phổ biến nhất tính đến năm 2019; Viện Hàn lâm Esperanto chưa chấp nhận nó.

• Mia amiko diris, ke ri venos. – “Bạn tôi nói rằng bạn ấy sẽ đến.”

#Đại từ sau giới từ

Sau giới từ, đại từ giữ nguyên dạng cơ bản: kun mi – “với tôi”, por vi – “cho bạn”, al ŝi – “cho cô ấy”. Người nhận hành động dùng al: Donu al mi la libron. – “Đưa cho tôi cuốn sách.” Xem giới từ.

#Ví dụ trong câu

• Mi amas vin. – “Tôi yêu bạn.”
• Ni parolis pri vi hieraŭ. – “Hôm qua chúng tôi đã nói về bạn.”
• Ŝi donis al li sian libron. – “Cô ấy đưa cho anh ấy cuốn sách của chính mình.”
• Ŝi donis al li lian libron. – “Cô ấy đưa cho anh ấy cuốn sách của anh ấy.”
• Ili vizitis siajn gepatrojn. – “Họ thăm bố mẹ của (chính) mình.”
• Li lavas sin ĉiumatene. – “Anh ấy tự tắm rửa mỗi sáng.”
• La hundo ludas kun sia pilko. – “Con chó chơi với quả bóng của nó.”
• Ĉu tiu ombrelo estas via aŭ mia? – “Cái ô đó là của bạn hay của tôi?”
• Oni diras, ke la vintro estos malvarma. – “Người ta nói mùa đông sẽ lạnh.”

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “bạn” một cách trang trọng trong tiếng Esperanto thế nào?

Dùng vi, cho một người hay nhiều người, trang trọng hay thân mật. Muốn lịch sự hơn, thêm một danh xưng như sinjoro – “ông” hoặc sinjorino – “bà”.

#Sia và lia khác nhau thế nào?

Sia quay lại chỉ chủ ngữ của mệnh đề: Li legas sian libron – “Anh ấy đọc cuốn sách của chính mình”. Lia chỉ người khác: Li legas lian libron – “Anh ấy đọc cuốn sách của một người đàn ông khác”.

#Tiếng Esperanto có đại từ phi giới tính không?

Không chính thức. Ri không chính thức là lựa chọn được dùng rộng nhất; theo truyền thống, li và ĝi được dùng cho người chưa rõ giới.

#Ci còn được dùng trong tiếng Esperanto không?

Gần như không. Nó chỉ xuất hiện trong từ điển của Fundamento, và PMEG khuyên luôn dùng vi.

#Nói “của tôi” hay “của bạn” (đại từ sở hữu độc lập) thế nào?

Dùng từ sở hữu với la: la mia – “cái của tôi”, la via – “cái của bạn”. Nó hòa hợp như tính từ: Viaj ŝuoj estas novaj, la miaj estas malnovaj. – “Giày của bạn mới, giày của tôi cũ.”

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto, rule 5 (English) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Personaj pronomoj, Posedaj pronomoj, Dua persono (vi, ci), Tria persono (li, ŝi, ĝi, ri), Si en simplaj frazoj
• Esperanto grammar và Gender reform in Esperanto – Wikipedia