Mạo từ la trong tiếng Esperanto: khi nào dùng

Esperanto chỉ có một mạo từ là la, tức mạo từ xác định, tương đương “the” trong tiếng Anh. Nó không đổi theo giống, số hay cách: la domo – “ngôi nhà”, la domoj – “những ngôi nhà”, la domojn – “những ngôi nhà” (làm tân ngữ). Không có mạo từ bất định: domo nghĩa là “một ngôi nhà” hoặc đơn giản là “nhà”.

Quy tắc 1 trong 16 quy tắc quy định điều này, và còn cho phép người mới học tạm bỏ la lúc đầu. Trên thực tế, những người nói trôi chảy đều dùng nó, và cách dùng gần giống “the” trong tiếng Anh.

Tiếng Việt không có mạo từ tương đương với la; ý “đã xác định” thường được diễn đạt bằng ngữ cảnh hoặc các từ như “này”, “đó”. Trong Esperanto, hãy dùng la khi người nghe đã biết bạn nói về sự vật nào.

#Khi nào dùng la

Dùng la khi người nghe biết bạn muốn nói đến sự vật nào. PMEG tóm tắt ý nghĩa của nó là “bạn biết tôi nói cái nào”.

Tên ngôn ngữ như la angla là rút gọn của la angla lingvo – “ngôn ngữ Anh”. Vì vậy chúng cần la, khác với tiếng Anh.

#Khi nào không dùng la

• Điều mới hoặc chưa biết. Hundo bojas. – “Có một con chó đang sủa.”
• Khi có từ hạn định khác. Mia, tiu, ĉiu và các từ tương tự đã làm danh từ trở nên xác định: mia libro – “quyển sách của tôi”, tiu domo – “ngôi nhà đó”. Không bao giờ nói la mia libro hay la tiu domo.
• Hầu hết tên riêng. Petro, Londono, Japanio – và cả Esperanto: Mi lernas Esperanton. – “Tôi đang học tiếng Esperanto.”
• Nói về sự vật nói chung. Mi trinkas kafon. – “Tôi uống cà phê.” So sánh La kafo estas varma. – “Cà phê đang nóng” (tách cà phê cụ thể này).

Tính từ sở hữu đi với la có thể đứng một mình như đại từ (“cái của tôi”, “cái của bạn”…): Via aŭto estas ruĝa, la mia estas blua. – “Xe của bạn màu đỏ, xe của tôi màu xanh.” Xem đại từ.

#Nói về cả một loại

Để nói về một loài hay một loại, Esperanto có ba cách:

• Ĉevalo estas besto. – “Ngựa là một loài động vật.”
• Ĉevaloj estas bestoj. – “Những con ngựa là động vật.”
• La ĉevalo estas utila besto. – “Con ngựa là loài vật có ích.”

Theo PMEG, dạng không có la là phổ biến nhất, còn la trình bày cả loài như một cá thể đã biết và nghe trang trọng hơn.

#Cách dùng đặc biệt

• Bộ phận cơ thể và quần áo. Khi chủ sở hữu hiển nhiên, la thay cho tính từ sở hữu: Li levis la manon. – “Anh ấy giơ tay lên.”
• “Tất cả” một nhóm đã biết. La gastoj eksidis. – “Các vị khách đã ngồi xuống” (tất cả họ).
• Tên vua chúa. La đứng sau tên: Karolo la Granda – “Charles Đại đế”.

#Dạng rút gọn l'

Quy tắc 16 cho phép dùng l' thay la. PMEG chỉ khuyên dùng sau giới từ kết thúc bằng nguyên âm, như de, pri, tra hay je: de l' mondo – “của thế giới”, pri l' amo – “về tình yêu”.

Nó được viết thành một từ riêng nhưng đọc liền với giới từ, như một khối. Ngoài thơ và bài hát, l' hiếm gặp, và trong lời nói hầu như không xuất hiện.

#La so với “the” trong tiếng Anh

Khi cần nhấn mạnh “một” hoặc “nào đó”, hãy dùng unu hoặc iu: Iu viro telefonis. – “Có một người đàn ông nào đó đã gọi điện.” Xem từ tương liên.

#Ví dụ trong câu

• La suno brilas. – “Mặt trời đang chiếu sáng.”
• Mi aĉetis libron. La libro estas tre interesa. – “Tôi đã mua một quyển sách. Quyển sách đó rất thú vị.”
• Ĉu vi vidis la ŝlosilojn? – “Bạn có thấy những chiếc chìa khóa không?”
• Hundoj estas fidelaj bestoj. – “Chó là loài vật trung thành.”
• La hundo estas fidela besto. – “Con chó là loài vật trung thành.”
• Mi ŝatas muzikon. – “Tôi thích âm nhạc.”
• Esperanto estas facila lingvo. – “Esperanto là một ngôn ngữ dễ.”
• La esperanta lingvo naskiĝis en 1887. – “Tiếng Esperanto ra đời năm 1887.”
• Mi loĝas en la ĉefurbo de Pollando. – “Tôi sống ở thủ đô của Ba Lan.”

#Câu hỏi thường gặp

#Esperanto có từ nào cho “a” hoặc “an” không?

Không. Danh từ không có la là bất định: libro – “một quyển sách”. Để nhấn mạnh “một” hoặc “nào đó”, hãy dùng unu hoặc iu.

#La có đổi ở số nhiều hay đối cách không?

Không. La không bao giờ nhận -j hay -n: la grandajn domojn – “những ngôi nhà lớn” (làm tân ngữ). Chỉ danh từ và tính từ đi kèm mới đổi, như giải thích ở trang danh từ và tính từ.

#l' trong Esperanto nghĩa là gì?

Đó là la rút gọn, được quy tắc 16 cho phép. Nó chủ yếu xuất hiện trong thơ và bài hát, sau các giới từ như de hoặc pri: de l' mondo – “của thế giới”.

#Có nói “la Esperanto” không?

Không. Esperanto là tên riêng: Mi parolas Esperanton. – “Tôi nói tiếng Esperanto.” Tên ngôn ngữ tạo bằng -a thì có mạo từ: la angla – “tiếng Anh”.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto, rules 1 and 16 (English) – Akademio de Esperanto
• PMEG về la: quy tắc cơ bản, cá thể, sự vật đã biết, các loại, cách dùng đặc biệt, tên riêng
• Apostrofo: normal use – PMEG
• Esperanto grammar – Wikipedia